شبکه‌ی دیدگاه: نیروهای سرنگونی‌طلب متحد شوید didgah      

صفحه‌ی نخست‌

حقوق بشر

يادداشت هفته

 پيوندها 

دوشنبه ۲۸ آبان ۱۳۹۷ - ۱۹ نوامبر ۲۰۱۸



سايت ديدگاه


اگر عضو یکی از شبکه‌های زیر هستید می‌توانید این مطلب را به شبکه‌ی خود ارسال کنید:
فیس بوک Yahoo Google Twitter Delicious دنباله بالاترین

در سوگ شاهرخ مسکوب

همنشين بهار

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

وقتی شنیدم محقق، شاهنامه شناس و نویسنده بزرگ ایران «شاهرخ مسکوب»، سرآینده «سوگ سیاوش» نیز به میهمانی خاک رفت، در خود فرو رفتم.

آیا با مرگ یک آشنا بخشی از خودمان نیز به خاک می‌افتد؟ یاد «ذنوبیا»، ملکه «تدمر»، آن زن قهرمان افتادم که در برابر ستمگران سینه سپر کرد و با در آغوش گرفتن مرگ گفت:

یا موت یا زهره البطوله، یا تاج الحیاه... خذنی الی طرفاتک...

ای مرگ، ای شکوفه قهرمانی، ای تاج زندگانی... دستانم را بگیر و مرا راه ببر...

به یاد یکی از توصیفات خود «شاهرخ مسکوب» در مورد مرگ افتادم. آنجا که می‌گوید:

«مرگ را تماشا می‌کنم که مرا محاصره کرده و چهار طرفم را بسته، نه با بند و زنجیر، بلکه مثل غبار مرا در خود فرو برده، به آسانی می‌توان از لایه ها و موج های پی در پی آن گذشت، اما همچنان همیشه در آنم و مثل بادکنکی از آن پر می‌شوم تا روزی که سوزنی بزنند و ناگهان بترکم یا کم کم مچاله و از هوا خالی شوم... (ای مرگ) ای نامرد قحبه! می‌دانم یک روز خِر ما را هم خواهی گرفت، ولی بدان ما دستت را خوانده ایم، و برای ما دیگر تازگی نداری» 

من شاهرخ مسکوب را ندیده ام اما برای من آشنا بود. انگار هزار سال است او را می‌شناختم. آیا چون او نیز زندانی سیاسی بود و استبداد ملوکانه را تجربه کرده بود؟ آیا چون بر خلاف دستور سازمانی و تشکیلاتی به گِرد توبه تاکتیکی و ندامت خواهی های حقیر نچرخیده بود؟ آیا چون با تذکره الاولیاء ‌و مولوی و عطار و سهروردی، مثل شاهنامه فروسی و غزل غزل های سلیمان و «پرومته در زنجیر» و، با پائیز و آسمان دمخور و رفیق بود؟

آیا چون هرگز به ککش نرفته بود که چون در شرایط پیچیده و دشواری به سر می‌بریم و ممکن است دشمن سوء استفاده کند، پس خیلی حرفها را نباید گفت؟ آیا چون کند و کاو در تاریخ و فرهنگ میهنش را ضروری می‌دید و با شنیدن اینکه اینها روشنفکربازی و پوچ است، از میدان به در نمی‌رفت؟

آیا چون در همه چیز با شک اسلوبی وارد می‌شد و به یقین های کور می‌خندید؟... نمی‌دانم. اما یاد این انسان شریف بی اختیار زندان قصر را به خاطرم می‌آورد که زندانیان با شور و شوق «سوگ سیاوش» اش را می‌خواندند و برایشان حماسه عاشورا زنده می‌شد و شاهنامه و «داستان رستم و پیران» نیز به مددشان می‌آمد تا بازجوهای ساواک و به امثال سرهنگ زمانی، نه بگویند و حریم آزادی را پاس بدارند.

در زندان خمینی که هر روز در «کوی دوست» و در سوگ سیاوشی بودیم، سوگ سیاوش او نبود... بگذریم...

سلام بر شاهرخ مسکوب و سلام بر مرگ! که نمی‌دانم کی و کجا خواهد آمد، شتری که امروز نه فردا، در خانه من و تو نیز خواهد خوابید.

دکتر علی شریعتی از او و ترجمه پرومته در زنجیرش اثر «اشیل»، به نیکی یاد می‌کرد و امثال کیانوری نیز نمی‌توانستند منکر ایستادگی های او در زندان شاه بشوند، آنهم در قبرستان پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و در شرایط هولناکی که «‌عبرت نویسان» و ندامت پیشگان از همدیگر سبقت می‌گرفتند.

شعر «ای سرزمین من» که در آذر ۱۳۳۰ شاهرخ مسکوب سروده که در در مجله بخارا – شماره ۶۰ نیز آمده است:

‌ در خاک‏های تو

 ای سرزمین من،

 عشق عزیز من، 

 بی‏خویش و بی‏کران،

 با چشم‏های باز 

 با قلب داغدار،

 همچون شقایقی،

 رویید سرخ فام.

 ای سرزمین من، 

 ای سرزمین من‏ 

 بر خاک‏های تو،

 در دست مردمت،

 روییده‏ام به رنج‏

 زیرتگرگ و باد، 

 باران ضربه‏ها 

 طوفان سهمناک،

 روییده‏ام به رنج‏

 همچون چنارها،

 با پنجه‏های سخت‏

 در قلب قلب تو،

 من ریشه کرده‏ام، 

 ده‏ها هزار سال‏

 ای کوه‏های رنج‏ 

 ای چشمه‏های اشک،

 ای سرزمین من‏ 

 خواهم که بر تنت‏

 پوشم حریر سبز 

 از هدیه بهار، 

 در کوچه‏های شهر 

 بر سبزه‏های دشت.

 ای سرزمین من!

 خواهم گشاده دست‏

 باشی و مهربان،

 دریای موج زن‏

 از خوشه‏های زرد،

 چون گیسوی طلا

 لغزد به چهره‏ات‏

 هر جا غریو کار،

 هر جا خروش عشق،

 لای لای مادران،

 لبخند کودکان، 

 در خواب‏های ناز.

 خواهم هزار بار

 گلگون کنم رخت،

 در خون قلب خویش‏

 اندام خاکیت.

 ای سرزمین من!

 ای سرزمین من. 

........................................................................... 

از کتاب «روزها در راه» 

۱۹ آذر ۱۳۵۷

روزهای عمر در ما می‌گذرند بی آنکه دیده شوند، از بس همزاد همدیگرند، همه تکرار یک نت و یک تصویر مکرر، که نه شنیدنی است و نه دیدنی... در این میان روزهای کمی، «گذرای ماندگار» اند زیرا طرحی و رنگی دارند که در خاطرمان نقش می‌بندد و ما از برکت وجود آنها از خلال پوسته های خاطره، منزلگاههای عمر را به یاد می‌آوریم، صاحب گذشته می‌شویم و از این راه به زمان حال خود ــ خوب یا بد ــ معنا می‌دهیم. 

 ۲۹ آذر ۱۳۵۷ 

چقدر بد است که یک چنین روزی در تهران نیستم، یک عمر از این شهر زشت، آشفته و جنگل مولا بدم آمده و حرص خورده ام، اقلا در این ده پانزده سال اخیر همیشه همین احساس را داشته ام، ولی امروز که روز شکوه و بزرگی، روز طهارت و پاک شدن این شهر است من (در پاریس) از آن دورم. امروز تاسوعا است، روز تظاهرات و راه پیمائی در شهر... اولین بار است که احساس می‌کنم تهران چقدر با شکوه تر از این شهر است...یک میلیون و نیم تا دو میلیون در خیابانهای تهران هستند و به ضد شاه تظاهر می‌کنند. گمان می‌کنم این جواب آن است که می‌گفت هر کس نمی‌خواهد گذرنامه اش را بگیرد و برود و می‌گفت دم مخالفان را می‌گیریم و مثل موش بیرون می‌اندازیم...

افسوس که نیستم تا در سیل جمعیت محو شوم، شسته شوم و پاک و طاهر بیرون بیآیم... (تاسوعا و عاشورا) عزاداری نبود جشن بود، واسه مردم جشن بود، گمان نمی‌کنم بعد از شهادت حسین در هیچ سالی هیچ ملتی تاسوعا و عاشورای به این شادمانی گذرانده باشد. میگن توی یکی از دسته ها مردی آمده بزنه تو سرش و حسین وای حسین وای سر بده، همه دور و بری ها بهش پریده اند که چرا همچی می‌کنی، نزن تو سرت باید تو سر دشمن زد، شعار بده شعار بده...

۱۵ دی ۱۳۵۷ 

سال ۱۳۳۴ به زندان افتادم و در زندان چیزهای فراوان دیدم و چشم و گوشم باز شد. اما برای آشنائی با فرهنگ غرب برای الفبای فلسفه و ادبیات و برای تته پته و کورمال کردن در زبانهای دیگر، تاوان سنگینی پرداختم و هنوز دارم می‌پردازم. حزب توده هم در کارهایش نزدیک بین بود. نمی‌توانست چند سالی از تعداد محدودی کادر که در وضع من بودند چشم پوشی کند و بعد آنها را آگاه تر پس بگیرد.

برای آدم شریف سیاست، کار ساده ای نیست و دانائی می‌خواهد. گذشت و فداکاری به تنهائی کافی نیست. همان احساس مسئولیت آدم با شرف را زیر و رو می‌کند. ۹ دی ۱۳۵۷ ساعت ۱۱ شب، صدای تیر می‌آید. نه یکی و دو تا. تیر در می‌کنند. مردم را می‌کشند، تانک ها را به میان مردم تظاهر کننده رانده اند. خبر و داستان امروز مشهد باورکردنی نیست ولی حقیقت دارد... 

۱۷ در ۱۳۵۷

رفته بودم به عیادت (عزیزی) که بستری است. در خیابان بهار کنار دیوار ایستاده بود که... تیری به دستش خورد... از تیرهائی که گویا به کاربردنشان در جنگ طبق قراردادهای بین المللی مجاز نیست و جنایت به حساب می‌آید. زیرا وقتی وارد بدن شد پخش می‌شود و می‌شکافد. ولی ارتش ما این تیرها را خرج خودمان می‌کند نه دشمن... بسیاری از زخمی ها جرأت نمی‌کنند به بیمارستان بیآیند. نظامی ها سر می‌رسند و می‌برندشان. کسی که تیر خورده حق ندارد که نمیردحالا که پرروئی کرده و زنده مانده، چشمش کور باید تاوانش را بدهد و کتک و پرونده و زندانش را نوش جان کند. در مشهد و اصفهان و بعضی جاهای دیگر که ارتش شاهنشاهی به کمتر از کشتن رضایت نداد. کشتن بیمار و طبیب و پرستار و برقرارکردن نظم...

۲۰ دی ۱۳۵۷ 

ماشین ها چراغ هایشان را روشن کرده و بوق می‌زدند. جشن گرفته بودند، چون پیش از ظهر که هیئت وزیران معرفی شد، شاه گفت برای استراحت ممکنست به خارج برود. مردم هم او را رفته گرفتند.... امیدوارم به زودی بتوانند با خیال راحت جشن بگیرند. راستش خیال خودم ناراحت است، از این ارتش وحشی با آن کشتارهای دیوانه وار که همین روزها در قزوین و مشهد کرده است، باورکردنی نیست. با تانک به صف نفت زدن و منتظران را له کردن و بیمارستان و داروخانه را کوبیدن و سوختن و بعد از ساعت منع رفت و آمد به خانه های مردم هجوم بردن و آنها را به تیر بستن و یا سوار اتومبیل از خیابان ها گذشتن و رهگذران را زدن و انداختن و تازه اجازه برداشتن جنازه ها را ندادن! این ارتش نمی‌دانم چگونه خواهد گذاشت که ملت نفسی بکشد. انگار ارتش ایران جز ملت ایران دشمنی نمی‌شناسد و فقط برای جنگ با این دشمن (به شرط آنکه مسلح نباشد) تربیت شده است

۲۶ دی ۱۳۵۷

سرد است. تاریک است و برف همچنان می‌بارد... می‌گویند اگر دولت بختیار موفق نشود، نظامی ها کودتا می‌کنند.... ژنرال هایزر آمریکائی باید بیآید و به ارتش ایران بگوید که فعلا از دولت اطاعت کنید! مخالفان هم نمی‌گویند چه باید کرد. به نظر می‌رسد ملت رها شده است تا همچنان شهید بدهد و کشته شود.... آقا (خمینی) طوری رفتار می‌کنند که انگار لازم نیست مردم فعلا از چیزی خبر داشته باشند و نقشه های ایشان را بدانند مگر اخراج آریامهر را.

۵ بهمن ۱۳۵۷

رادیو را گرفتم. به آخرهایش رسیدم. اظهار لحیه های شهبانو در باره فرهنگ ایران. در هیچ حالی ول کن این رسالت فرهنگی نیست... به حماقت عجیب آدمیزاد فکر می‌کردم... این همه جنایت، خیانت به ملتی و غارت مملکتی برای هیچ. حماقت آدمی هم نهایت ندارد... راه افتادیم و به خیابان شمیران رسیدیم. چراغ های اتومبیل ها روشن بود و بوق می‌زد. مردم خوشحال بودند... همه ریخته بودند توی خیابان، شیرینی و آب نبات پخش می‌کردند و به هم تبریک می‌گفتند و خیلی ها از شادی گریه می‌کردند.... هرگز چنین تهرانی ندیده بودم. این شهر زشت، کج خلق و آشفته، شادترین، مهربان ترین و کامرواترین شهر دنیا بود و مردمش همه با هم رفیق شده بودند... 

۹ بهمن ۱۳۵۷

صدای شعارهای مردم می‌آید. از الله اکبر گرفته تا مرگ بر شاه، از عرش اعلا تا اسفل السافلین... حجاب ترس در میانه نیست رابطه مردم با همدیگر بهتر شده است. به هم اعتماد پیدا کرده اند و در زمینه مشکلات اجتماعی در برابر دشمن مشترک و دستگاه دولت و ارتش به همدیگر کمک می‌کنند... آن مناسبات خشمگین گرگانه در رانندگی آرام تر و تا اندازه ای دیگرگونه شده است. نه تنها رابطه که وسائل ارتباط هم تغئیر کرده روزنامه ها را می‌شود خواند و دیگر مثل سابق پر از دروغ های بخشنامه ای و یا انباشته از تبریک های تملق آمیز عجیب نیست. هر بار سی چهل صفحه سپاس. خدایگان می‌خواست همانطور که از ژاپن جلو زده بود، از خدا هم جلو بزند... ترس مردم با قبول مرگ ریخته است. نه تنها از مرگ نمی‌هراسند بلکه از شعارها دیده میشود که مردم نه تنها مرگ را به مبارزه می‌طلبند (تانک، توپ، مسلسل دیگر اثر ندارد) بلکه انگار در آرزو و حسرت مرگند (برادر شهیدم شهادتت مبارک. زنده و جاوید باد راه شهیدان ما. ای شهید حق ــ آیم به سویت...) و شعارهای بسیار دیگر. بی تردید سیدالشهدا صورت مثالی و نمونه آرمانی این انقلابیون است.

تقریبا همه شعارها موزون است... امروز هم بیداری و برخاستن ملت با شعر، با سخن موسیقی توأم است. این شعارهای موزون سرود صبجگاهی ماست... از ویژگی نهضت کنونی ایران همگانی بودن آن است... آریامهر همیشه در حسرت محبوبیت و قدرت بود. محبوبیت دکتر مصدق و قدرت پدرش. گرچه وانمود می‌کرد که هردو را دارد ولی نداشت. این هردو را دشمنش، آیه الله دارد و بدتر از همه آنکه این دشمن روحانی مذهبی است که در تمام دوران پادشاهیش دانسته به وسیله آن عوام فریبی می‌کرد...

۱۱ بهمن ۱۳۵۷

دیشب شنیدم که منع رفت و آمد از ساعت ۸ به بعد است...این روزها ناراحتی وجدان مثل نور نورافکنی که در چشم بیافتد، دائم آزارم می‌دهد. بی عملی در گرماگرم عمل.... از دو و نیم بعد از ظهر تا حال دارند آدم می‌کشند. جلوی دانشگاه، میدان ۲۴ اسفند...هر کشتار تازه ای مردم را با هم دوست تر می‌کند. انگار مهربانی تنها دفاع در برابر گلوله است. دوستی در برابر مرگ... دیشب اطلاعات در صفحه اول مصاحبه با پسر آیه الله (احمد خمینی) را هم شروع کرده بود (آن هم چه مصاحبه ای!) انگار آیت الله شهبانوست و نورچشمی ایشان «مادر گرامی»

یکی از بازی های روزگار هم این است که مردم برای آزادی با ایثار و بیدریغ به شهادت می‌رسند تا یکی تنها به موجب آنکه وابسته به آقاست، حدود «آزادی» آنها را معین کند! به این می‌گویند نیشخند انقلاب.

با چشمی اینجای امروز را می‌پایم ولی چشم دیگرم با تردید و دیرباوری آینده را می‌بیند و می‌سنجد و مثل شاهین ترازو در نوسان است... باری «چشم عقل» من نگران آینده است. در بهترین حال با سال ها دیکتاتوری مذهبی روبرو خواهیم بود... 

 ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ امروز آیت الله آمد.... رفتیم چهار راه پهلوی و در تقاطع شاهرضا ــ صبا مستقر شدیم. پیدا بود که دیدن آیت الله نه ممکن بود و نه هدف، اما مردم دیدن داشتند. همه جور از هر سن و صنفی، از هر طبقه و گروهی بود. آرام، خوشحال با چهره های باز و پاک شده از خاکستر تحقیر و توهین آن فرعون و دستگاهش که می‌خواست دمشان را بگیرد و بیرون بیاندازد. از کودک و پیرزن چادری و بزرگ و کوچک، کسی نبود که نباشد. تجربه عجیبی بود که دیگر اتفاق نمی‌افتد. هرگز تهران را اینجوری ندیده بودم و دیگر هرگز نخواهم دید. «خلق همه سر بسر نهال خدا» بودند با شاخه های زلال باران خورده، سرسبز که مثل درخت های شاد راه می‌رفتند و بهار در دستشان بود و طراوت سرکش روئیدن در دلشان. روی خاک گلگون و رنگارنگ دلهره و امید می‌خرامیدند...... کاش «روح الله» هرگز چون صلیبی شکسته بر دوش شهر (و کشور که هر دو، هم در لغت و هم در معنا، از یک ریشه اند) نیفتد و در راه سربالا و سنگلاخ رستگاری و رستاخیز بار خاطرش نباشد، یار شاطرش باشد... 

 ۱۵ بهمن ۱۳۵۷ 

همه چیز در تاریکی و ابهام می‌گذرد. آنهم با چه سرعتی! مثل اینکه روی نوارهای غلطان در دالانی تاریک می‌دوانندمان و هر آن احتمال آنست که به دیوار بخوریم و نقش زمین شویم... آیا ممکن است که آمریکائی ها برای احتراز از وضعی بدتر، این ماشین کشت و کشتار را به طرف آقا برانند تا زیر پرچم او به هر تقدیر دست نخورده بماند تا به خیال خودشان جلوگیری از کمونیسم، موقع ژئوپلتیک، نفت، بازار ایران و... کمابیش دست نخورده بماند؟

 ۱۸ بهمن ۱۳۵۷

سرنوشت انسان (گذشته از جهان) محدود و مشروط است به شرایط اجتماعی. انسان برآمده و پرداخته جهان و اجتماع است. در جنبش کنونی، اجتماع ایران مثل کارگاهی آتشفشانی هم خود در حال زیر و رو شدن است و هم هر چیز را در خود دگرگون می‌کند، ذوب می‌کند و به قالبی دیگر می‌زند و باز می‌سازد. این کارگاهی است که سرنوشت دیگری از ما و برای ما می‌سازد، بذر دیگری در خود می‌پرورد و درخت دیگری می‌رویاند. پس اگر خود در این جنبش درگیر نباشیم... آنگاه سرنوشت ما را بی حضور ما رقم زده اند و رضایت داده ایم که سرنوشت بدل به تقدیر شود، جبری باشد که بر ما فرود می‌آید. در کناره کارگاه ایستادن، آن را به صد چشم پائیدن، تکوین و تبدیل سرنوشت خود را دیدن و در آن دستی نداشتن، از خویشتن حال و آینده خود پرت افتادن است. از خود بیگانگی (و یا به تعبیر من ناخویشتنی) است و من این ناخویشتنی را با چنان شدتی احساس می‌کنم که انگار استخوان هایم دارد از هم می‌پاشد. گرچه در ساحل شط سرنوشتم ایستاده ام ولی در بی آبی، خشکی و هیچی غرق می‌شوم، فرو می‌روم و نفسم به جای آنکه سینه ام را بشکافد و برآید، واپس می‌رود و در خاکستر تنم خاموش می‌شود...

 ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ 

امروز صبح که از خانه بیرون آمدم برای اولین بار در عمرم احساس آزادی کردم. پس از نمی‌دانم چندین سال که فکر و آرزوی آزادی در من جوانه زده است، برای اولین بار احساس کردم که سنگینی شوم، مخفی و دائمی استبداد روی شانه هایم نیست... آن ترس کمین کننده، آرام و پر حوصله که از پشت چشم های دوست و دشمن، از درون روشنی و تاریکی، از ته کوچه های بن بست، در پی دیوارهای متروک و از میان جمعیت عابران پیاده روهای شلوغ مرا می‌پاید، آن ترس رفته است. آه، چه سعادتی، هرگز در عمرم چنین احساسی نداشتم... جمعیت مثل قلبی زنده می‌تپید و باز و بسته می‌شد و حرکت می‌کرد و جان داشت، مثل گیاه ریشه در خاک داشت... جوان های مسلج... نگران حمله ی پس مانده ی ارتشی ها و ساواکی ها بودند و مدام فریاد می‌کشیدند...

از این طرف نرین، از اون طرف برین، پخش بشین، اگر حمله کنند تلفات سنگین می‌شود، نایستین...

ناگهان دیدم ولوله و جنب و جوش در مردم افتاده و همه بوق می‌زنند و... فریاد می‌کشند سلطنت آباد، سلطنت آباد... فهمیدم رادیو خبر داده که تعدادی از چریک ها در پادگان سلطنت آباد به محاصره افراد گارد ــ که گویا چند آمریکائی هم در میان آنها هستند ــ در آمده اند...

جمعیت چنان می‌رفتند که هیچ سلاحی، هیچ مرگی در برابرشان نمی‌توانست ایستادگی کند... چنین چیزی هرگز ندیدم، زلزله شده بود. کوهی فرو ریخته بود و سیلی بنیان کن سرازیر شده بود، مثل آبشاری که صدایش هوا را تا دوردست می‌لرزاند... کی مردم خبرهای رادیو را باور می‌کردند تا چه رسد به اینکه از خبری اینطور جاکن شوند، جشن بگیرند و با شادی افسار گسیخته ای بر سر جانشان بازی کنند. آن هم این مردم! همین مردم «ولش کن»، به من چه، «کشک خودتو بساب»، همین مردم که می‌گفتند «هر کس دره ما دالونیم، هر که خره ما پالونیم» براستی چه رستاخیزی شده است...

انقلاب وقتی پیروز شد که هیبت مرگ فرو ریخت، که مرگ خلع سلاح شد...

***

همنشین بهار

hamneshine_bahar@yahoo.com

 

ادامه دارد.

 

> سوگ سیاوش، شاهرخ مسکوب را نوشت  

> من نویسنده « در کوی دوست » هستم ولی او نوشته من نیست  

> عشق داغی ست که تا مرگ نیاید نرود  

 

 

 

منبع: سايت ديدگاه




نسخه‌ی چاپی  
ارسال اين مطلب به دوستان

در آرشيو سايت ديدگاه:
مطالب ديگر از
همنشين بهار:



در پیوند با این مطلب نظری ثبت نشده است.

  


[www.didgah.net] [email: irancrises@gmail.com] [© Didgah 1996]
بازچاپ مطالب سایت دیدگاه با ذکر منبع آزاد است.