شبکه‌ی دیدگاه: نیروهای سرنگونی‌طلب متحد شوید didgah      

صفحه‌ی نخست‌

حقوق بشر

يادداشت هفته

 پيوندها 

سه شنبه ۲۵ شهريور ۱۳۹۳ - ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۴



سايت ديدگاه


اگر عضو یکی از شبکه‌های زیر هستید می‌توانید این مطلب را به شبکه‌ی خود ارسال کنید:
فیس بوک Yahoo Google Twitter Delicious دنباله بالاترین

گلپایگان (گلپایگون)، شهر لاله‌های واژگون

همنشين بهار

 
این نوشته در مورد گلپایگان، کُهن شهر دوران کیانی است. شهری که به دلائل بسیار بحث‌انگیز بوده و نامش شنیده می‌شود.

۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ 

گلپایگان در استان اصفهان (ایران) واقع شده و بین الیگودرز، نجف‌آباد، خمین و محلات و در فاصله ۳۵۲ کیلومتری تهران و ۲۰۰ کیلو متری شمال غربی اصفهان قرار دارد. 

سلسله کوه‌های مرکزی و رود قبله، که از کوه‌های جنوبی خوانسار سرچشمه می‌گیرد، از گلپایگان می‌گذرد. 

شهری است با فرهنگ کهن، پرداخته سمره  (هُمای بنت بهمن، چهره آزاد)، از سلسله کیانیان، که دراصل نامش، وردپاتکان (سرزمین گل ُسرخ) بوده‌است. (امام محمد غزالی در کتاب نصیحه الملوک که به زبان فارسی نوشته شده، از «همای بنت بهمن» یاد کرده است.)

  

v     وجه تسمیه گلپایگان

v     وضعیت جمعیتی

v     موقعیت جغرافیایی

v     پوشش گیاهی

v     ارتفاعات شهرستان گلپایگان

v     الوند گلپایگان

v     زبان و لهجه گلپایگان

v     چند نمونه شعر با لهجه گلپایگانی

v     سابقه سکونت در گلپایگان

v     گلپایگان در زیر ضربات تاریخ

v     آثار تاریخی گلپایگان

v     مسجد جامع، یادگار دوران سلجوقی

v     بازار چار سوق

v     مناره آجری سلجوقی

v     بنای سیدالاسادات

v     ارگ تاریخی گوگد

v     هفده تن

v     بقعه ناصر بن علی

v     مسجد حجه الاسلام

v     گنبد بابامصری

v     مسجد جامع سر آور

v     شهر باستانی آذرآباد

v     امامزاده ابوالفتوح در وانشون

v     بقعه باب شیخ / دره شهیدان / گوشه

v     صالح پیغمبر

v     امامزاده عمران ابن علی

v     ظرف آتشدان مفرغی

v     قلعه باقر خان

v     رودخانه گلپایگان (رود قبله)

v     دیگر آثار قدیمی گلپایگان

v     کفترخانه‌های گلپایگان

v     سد گلپایگان

v     کوچری

v     کشاورزی و دام داری

v     هندو و مشکه

v     منبت کاری و قالی بافی

v     مراکز دانشگاهی و صنعتی

v     سایپا (پروژه ها، امکانات و تجهیزات)

v     عروسی قنات

v     هرانگ (هرهنج)

v     مردم گلپایگان و انقلاب مشروطه

v     قتل دکتر سلیمان برجیس و نامه علمای گلپایگان

v     گلپایگان شهر دانش و هنر

v     پانویس

v     منابع

v     پیوند به بیرون

 

وجه تسمیه گلپایگان

  

گلپایگان، سِلواتونگلپایگان را همای بنت بهمن کیانی ساخت و بنام خود سمره خواند که در اول همای را سمره گفتندی. دخترش آن را تجدید عمارت کرد و گلبادگان یا گربادگان گفت. (تاریخ جهان‌آرای عباسی یا عباسنامه، تألیف میرزا محمدطاهر وحید قزوینی، نزههالقلوب: حمدالله مستوفی، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تاریخ ایران: تألیف سرجان ملکم، ترجمه میرزا حیرت، قاموس الاعلام ترکی و ذیل جامع التواریخ رشیدی ص ۱۷۲ و مجمل التواریخ گلستانه ص ۲۷۳ و تاریخ گزیده ص ۹۹، ۴۱۷، ۵۴۳، ۶۹۹، ۶۷۰، ۶۷۷ و ۷۱۵) 

 

گلپایگان از ترکیب سه کلمه ( گل - پای - گان ) تشکیل شده‌است.

نام اولیه شهر، گردپاذگان بوده‌است.(برهان قاطع،۱۳۶۱، ذیل گلپایگان)، گروهی دیگر نام اصلی آن را گَرپادگان به معنی کوهپایه می‌دانند. «گَر» در زبان پارسی میانه به معنای کوه‌ است. در اواخر ساسانیان و اوائل اسلام «گردپادگان» خوانده می‌شد و تازیکان معرب نموده «جرباذکان» نامیده‌اند. (معجم البلدان یاقوت دیده شود). سپس از روی قاعده دیگری که آن نیز در زبانشناسی ایران معروف است، را و دال تبدیل به لام گشته و کلمه گارد مبدل بگال و سپس مبدل بگول و سپس مبدل به گل شده و بالاخره وردپاتکان و گلپایگان، شده یعنی شهر گلباد، و چنانکه گفتیم گلباد از نامهای معروف ایرانی بوده‌است. (مقالات کسروی ج ۱ صفحه ۱۲۲-۱۲۱)

برخی گفته‌اند در اصل «ورتپاتکان» به معنی شهر یا سرزمین ورتپات بوده که یکی از نام‌های ایران نیز می‌باشد. سپس به مرور زمان وردپاتکان، «وردپاذکان»، «گردپاذکان»، «گلپادگان» و سرانجام «گلپایگان» شده‌است. ورد، به معنی گل سرخ است و در نتیجه تغییراتی که از روی قواعد زبان شناختی در آن روی داده، واژه ورد تبدیل به « گل » شده‌است. پات از مصدر پاییدن، به معنی نگاهبانی کردن است. و «وردپات» گل نگاهدار معنی می‌دهد. پات پس از مدتی «پاذ» و سرانجام تبدیل به «پای» شده‌است. واژه «کان» که سپس «گان» گردیده در آخر نام شهرها و آبادی‌های بسیاری چون اردکان، زنگان، ارزنگان و ارزنکان… آمده‌است.

  

وضعیت جمعیتی

بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵ تعداد جمعیت شهرستان گلپایگان ۸۶۶۰۱ نفر (۲۴۸۲۰ خانوار) بوده است.

این شهرستان سه دهستان (جلگه، کنار رودخانه و نیوان)، سه شهر (گلپایگان، گوگد و گلشهر) و تعداد زیادی روستا دارد.

تعداد افراد جمعیت گروه سنی ۱۰ - ۴۹ ساله ۵۶۷۲۰ نفر

تعداد بی سواد در گروه سنی ۱۰ - ۴۹ ساله ۱۲۷۴ نفر

درصد باسوادی درگروه سنی ۱۰ - ۴۹ ساله ۹۸ در صد

طبق آمار سال ۱۳۸۹، (در گروه سنی بین ده و ۴۹ سال) تعداد افراد بیسواد گلپایگان (با احتساب جلگه، کنار رودخانه، نیوان، گوگد، گلشهر و همه ۵۲ روستای گلپایگان) حدود ۱۳ هزار نفر بوده است. (۴۵۷۴ مرد، و ۸۳۴۸ زن)

آمار افراد باسواد گلپایگان (به نسبت جمعیت)، از دیگر شهرهای استان اصفهان بیشتر است. 

روستاهای گلپایگان

روستاهای گلپایگان بر اساس بانک جامع روستاهای کشور بدین شرح است:
آرجان، اسفاجرد، اسفرنجان، تیکن، دُرّ، درب امامزاده ابراهیم، دستجرده، دم آسمان، رباط سرخ علیا، رباط قالقان، رباط محمود، رباط ملکی، رکابدار، زرنجان، سراور، سعیدآباد، شادگان، شرکت سهامی زراعی، شیدآباد، غرقه، فاویان، فرج آباد، فقستان، قالقان، قرغن، کلوچان، کوچری، مزرعه، ملازجان، نیوان سوق، نیوان نار، وانشان، هنده،...

موقعیت جغرافیایی
  

کوهستان‌های پوشیده از مراتع و رودخانه‌های منطقه چشم انداز طبیعی زیبایی به وجود می‌آورند.سلسله جبال مرکزی ایران از این شهرستان می‌گذرد.

آب وهوای این شهرستان متغیر و دارای زمستانهای نسبتا سرد با حداقل حرارت ۲۱- درجه و تابستانهای گرم و خشک است که حداکثر حرارت آن تا۵/۳۷+ درجه می‌رسد. بارندگی غالبا درزمستان و میزان آن حدود ۳۰۰ میلیمتر است.

گلپایگان از طرف شمال به محلات و کمره (خمین) و از طرف مغرب به کوه‌های بختیاری و الیگودرز و از طرف جنوب به خوانسار و کوههای بختیاری و از طرف مشرق به میمه و کوه شیخ احمد و کوه صالح محدود است. ارتفاع آن از سطح دریا ۱۸۱۸ متر است. (مبنای ارتفاع = سطح متوسط آب خلیج فارس در منطقه فاو که مبنای مسطحات اروپائی می‌باشد.)

گلپایگان از مناطق نیمه صحرایی است و به علت نزدیکی به کویر مرکزی، بارندگی آن کم و هوایش متغیر است. دشت گلپایگان، وسیع و آب آن از رودخانه و قنات و چشمه و منابع آب‌های زیرزمینی تامین می‌گردد.

تغییر شکل سطح زمین در دشت گلپایگان که برداشت بیروّیه آب زیرزمینی یکی از عوامل اصلی آن است، دارد خودش را نشان می‌دهد. فرونشست زمین می‌تواند باعث آسیبهای جبران‌ناپذیری به ساختمانها، چاهها، زمینهای کشاورزی و شریانهای حیاتی گردد. فرونشست زمین، یکی از پدیده های زمین شناسی است که در اثر زیاده روی های آدمی در بسیاری از نقاط جهان از جمله در گلپایگان، درحال وقوع است.

 

پوشش گیاهی

 

 پوشش گیاهی درمناطق کوهستانی استپ کوهی همراه باانواع گوَن و به ویژه «کتیرا» است که مصرف صنعتی و بهداشتی دارد و به خارج هم صادر می‌شود. استپ کوهی از غرب به شرق کاهش می‌یابد از این رو منطقه غرب که دارای پوشش گیاهی بهتر و آب بیشتر است، محل پرورش گوسفند و گله داری است. گیاهان خودرو مانند مُک کو (شیرین بیان) که ریشه آنها استفاده داروئی دارد، گل گاو زبان، شاتره، کاسنی، تره کوهی، چندال، مرزنجوش، دینارو (که بسیار خوش عطر و بو است)، شوید کوهی، پافغلاق، ریش قازی، شنگه، جوقاسم، گوش بره، خاکشیر، مرزنگوش، بارهنگ (بالنگ)، بادرنگ، بابونه، بالنگو، قدامه، کرچک،...همه برای مردم شهر آشنا است.
 در گلپایگان گندم، جو، پنبه، چغندر قند، تنباکو، شبدر، یونجه، سبزی‌های خوردنی، صیفی جات، آلو، زالزالک، سیب، هلو، آلوچه، گیلاس، آلبالو، زردآلو، مو (انگور از همه رقم: کشمش، عسکری، شآاونی (شاهونی)، مونقّا، ریش بابا...)،همه عمل می‌آید.
درختان قابل رویش این منطقه، عبارتند از: چنار، صنوبر، وه‌نو، بید مشک، عناب، بادام کوهی، انجیر وحشی، سنجد، زبان گنجشک، بلوط، انجیر وحشی،نارون،توت،کاج،سپیدار،و درختان میوه. ازجمله سیب،گلابی، بادام و گردو...
 

 

ارتفاعات شهرستان گلپایگان 

ارتفاعات شهرستان گلپایگان که دنباله شرقی سلسله جبال زاگرس و غالباً از کوه‌های اطراف خرم آباد جدا شده، متعلق به دوران دوم زمین‌شناسی بوده و به صورت چندین رشته موازی از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد می‌یابد.

خونه قدیمی در وانشونمهم‌ترین ارتفاعات را در گلپایگان:

v     الف – ارتفاعات کوه‌های شمالی و شمال غربی که قله‌های بلند آن عبارتند از:

v     تخت پهلوان صابر با ارتفاع ۳۴۱۰ متر

v     قله الوند با ۳۱۲۱ متر ارتفاع

v     قله حاجی قارا با ۲۴۲۰ متر ارتفاع که از طبقات آهکی دوران دوم زمین‌شناسی و به همراه رسوبات گچی، سنگهای گرانیتی و شن‌های آتشفشانی دوران سوم، دیده می‌شود. این کوه در ۲۰ کیلومتری شمال شرقی گلپایگان قرار دارد.

v     ب. ارتفاعات کوه‌های شرقی که قله‌های بلند آن عبارتند از:

v     کوه صالح پیغمبر با ۳۹۲۲ متر ارتفاع

v     شیخ احمد با ۲۴۳۸ متر ارتفاع با سنگهای گوناگونی از قبیل فیلیت، کوارتزیت، پاراگینس و مرمرهای پرکامبرین و سلیس‌ها و ماسه سنگهای ژوراسیک و آهکهای کرتاسه و توفهای آتشفشانی و دولومیت، معادن سنگ‌های ساختمانی و سنگ چینیِ گُدار سرخ وصالح پیغمبر که یکی از مراکز بزرگ سنگهای معدنی گلپایگان است درهمین ارتفاعات قرار دارند.

ج. ارتفاعات جنوبی که کوه‌های خوانسار باشد، قله‌های بلند آن عبارتند از:

v     قلعه جمال، حاجی ابراهیم، له پبین، سرخ، چهل گزی که آنها از ۲۵۰۰ متر بیشتر ارتفاع دارند و از شیل‌ها و شیست‌های آهکی دوران دوم و سوم زمین‌شناسی تشکیل شده‌اند.

v     بلیتون: در دهستان پشتکوه ۲۴ کیلومتری گلپایگان در شمال روستای هرستانه حدود ارتفاع ۲۳۵۰ متر ازسطح دریا.

v     پیشکوه: در دهستان جلگه شهرستان گلپایگان ۲۰ کیلومتری شرق گلپایگان، ارتفاع ۲۸۷۷متر.

v     تیله کوه: در دهستان رحمت آباد شهرستان گلپایگان ۳۶ کیلومتری شرق گلپایگان در جنوب روستای دُر ارتفاع ۲۳۴۰ متر

v     چاق باغ: واقع در رحمت آباد شهرستان گلپایگان ۳۷ کیلومتری جنوب شرق گلپایگان ارتفاع ۲۹۱۰ متر

v     دربند: واقع در دهستان پشتکوه، شهرستان گلپایگان، ۲۵ کیلومتری جنوب غربی گلپایگان، ارتفاع ۲۷۰۰ متر

v     سوخته: دهستان رحمت آباد شهرستان گلپایگان، ۴۲ متری شرق گلپایگان، با ارتفاع ۳۰۰۰ متر

v     صاف: در دهستان پشتکوه ۲۵ کیلومتری جنوب غربی، در شمال ویست ارتفاع ۳۰۴۲ متر

v     گرموستا: در دهستان رحمت آباد گلپایگان ۳۹ کیلومتری جنوب شرقی، در شمال در ارتفاع ۲۷۲۰ متر

v     لومبین: واقع در حومه وانشان ۱۱ کیلومتری جنوب گلپایگان، شمال کوه ابراهیم در ۲۵۳۲ متر

v     موربلند: واقع در دهستان رحمت آباد گلپایگان، ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی گلپایگان شمال در ارتفاه ۲۲۶۰ متر

v     مورچاقدار: واقع در دهستان حومه گلپایگان، ۲۱ کیلومتری جنوب گلپایگان ارتفاع ۲۱۵۰ متر

v     مورهورسور: واقع در دهستان رحمت آباد گلپایگان، ۴۴ کیلومتری جنوب شرقی گلپایگان شمال تیکن ارتفاع ۲۹۱۵ متر

v     هنده: واقع در دهستان پیشکوه ۲۷ کیلومتری جنوب غربی شمال هنده ارتفاع ۲۸۰۰ متر (گلپایگان در آئینه تاریخ. فیروز اشراقی) 

الوند گلپایگان

 

لاله های واژگوندر ایران چهار قله با نام الوند وجود دارد که یکی از آنها کوهستانی است واقع در شمال باختری گلپایگان که از شمال باختری به طرف جنوب خاوری کشیده شده طول آن حدود ۱۵ کیلومتر و عرض متوسط آن ۵ کیلومتر است.

 

ارتفاع بلندترین نقطه الوند گلپایگان ۳۱۱۱ متر می‌باشد که در محل به نام «کلنگ سیاه» شناخته می‌شود. از فراز این قله شهرستان خمین در شمال باختری و شهرستان گلپایگان در جنوب خاوری دیده می‌شوند. در دامنه‌های جنوبی این قله و در ارتفاع حدود ۲۸۰۰ متری در نقطه‌ای با نام محلی «کول خران» یک جان پناه فلزی - چوبی به همت کوهنوردان گلپایگانی بر پا گشته‌است.

 

از این نقطه در جهت شمال بقایای یک معدن متروکه نقره در دره‌ای به نام «دره نقره» و در جهت خاور مزرعه و امامزاده‌ای به نام «امامزاده گوشه» دیده می‌شوند.

 

در پایین دست دامنه‌های جنوبی کوه نیز چشمه‌ای زیبا و چهار فصل به نام «چشمه خضر» وجود دارد. که جاده‌ای خاکی به طول حدود ۱۲ کیلومتر از گلپایگان تا نزدیکی آن کشیده شده‌است.

 

مبدأ صعود به ارتفاع ۲۰۰۰ متر در جنوب شرقی قله قرار دارد و مسیر صعود از میان دره‌ای است که به خط الراس اصلی «کول خران» منتهی می‌شود. تا پناهگاه حدود ۵/۱ ساعت راه است و از پناهگاه تا قله ۲ ساعت می‌باشد.

 

زبان و لهجه گلپایگان

 

در گلپایگان به جز عده محدودی از روستاهای منطقه که زبان خاص خودشان را دارند بیشتر مردم به زبان فارسی (و با لهجه گلپایگانی) صحبت می‌کنند.

 

متاسفانه در گلپایگان هم مانند هر جای دیگری لهجه و گویش محلی و فرهنگ خاص منطقه دارد از بین می‌رود.

 

رواج لهجه‌های فرهنگی مسلط از طریق وسایل ارتباط جمعی، آداب ورسوم و گویش مردم منطقه مخصوصا نسل جوان را متاثر و گویش مخصوص منطقه را تغییر شکل داده‌است و امروز غیر از افراد مسن کمتر به گویش مخصوص گلپایگان صحبت می‌شود. (به اصطلاح «مربوطی» حرف می‌زنند !)

 

در چند روستای گلپایگان لهجه‌های خاص خود آن روستا وجود دارد. اینان مهاجرانی هستند که در زمان صفویه از دیگر نقاط به این منطقه به زور کوچ داده شده‌اند. آنان زبان و لهجه خود را با کمی تغییر حفظ کرده‌اند.

 

مردم منطقه عربستان (روستاهای دُر، تیکن، ارجنک، تجره، حسن‌آباد، حاج‌بُلاق، خومپیچ، شورچه، گندآب، میرآباد، رحمت‌آباد،...) لهجه خاص خودشان را دارند. مردم این منطقه مهاجرانی از نواحی خراسان هستند که در سالهای دور به اجبار به این منطقه آورده شده‌اند و هنوز به زبان مخصوص خود با تغییراتی نسبت به زبان اصلی مادری صبحت می‌کنند.

 

زبان مردم وانشان که وانشانی، ونیشونی و مردم این روستا اونشونی می‌نامند (و در آن واژه‌های اصیل فارسی کم نیست) ــ جزئی از گویش‌های ایران مرکزی و شمال غربی (از گویش‌های رایج در منطقه کاشان - اصفهان) است و شباهت بسیاری به زبان خوانساری و میمه ای دارد. [۱]

 

ا ین زبان گونه ای از فارسی میانه است( پهلوی اشکانی). آنچه وانشانی ها بدان صحبت می‌کنند، یک لهجه یا گویش نیست بلکه مطابق تعریف زبان شناسی یک زبان است، چرا که هم در کلمات، هم در تلفظ و هم در دستور زبان با فارسی معیار اختلاف بسیار دارد.

 

مردم روستاهای هنده، هورستانه، حاجیله، قرغن و عباس آباد هم به گویش لری بختیاری(تیره ی چهارلنگ) صبحت می‌کنند.

 

این روستاها قبلا از توابع شهرستان الیگودرز بوده اند و پس از انقلاب به گلپایگان ضمیمه شده اند.

 

در روستای کوچک ماکوله به زبان ترکی تکلم می‌شود (ترکی تغییر یافته زبان مادری آنها که همان ترکی آذری است) آنها در زمان صفویه از آذربایجان به این نواحی کوچانده شدند و در روستاهایی مانند ارجنک - کهرت ( از توابع خوانسار ) ساکن می‌باشند.

حروف پ، چ، و گاف (که مخصوص زبان فارسی است) در زبان گلپایگانی کم نیست.

 

دلم يه گارسی شده بخ هوای گلفاگون(پکا بیار= کمی صبر داشته باش)، تپنه (تِه پِه نَه)، گندم (کُر چالی)، تپله، ریگ له‌پَر، چِه‌پَر، گل تغنه (جوجه تیغی)، پشوه، پسین...هرچون، چمچاره، چرنگی،...چولاری، چی شی، چُم (چمدونم=نمی‌دانم)، په چکا (پس چرا)، بخ چیشی، زورچپون، گالش، گورون، دلنگون، دیگوله، ریگوزل، ماست گلگونی...

 

زنده یاد جواد غیاثی در گردآوری لغات و اصطلاحات گلپایگان تلاش بسیار نموده است.

 

لهجه ی گلپایگانی را باید در حوزه ی برزگتر شاخه ی زبان های جنوب غربی ایران دید. زبانهای غرب و جنوب غربی ایران که نقطه ی کانونی آن زبان لری است، بازمانده ای است از زبان فارسی میانه که در قلب کوههای صعب العبور زاگرس دست نخورده تر مانده است.

 

لهجه گلپایگانی نیز از زیر مجموعه های این حوزه(شاخه ی جنوب غربی) به حساب می‌آید. اگر دقیق شویم اکثر کلمات و تلفظ های موجود در لهجه ی گلپایگانی (آنچه که با فارسی معیار متفاوت است ) با گویش های لری مشترک است.

 

مثلا مصوت بلند «و» در بسیاری از کلمات به مصوت بلند «ی» تبدیل می‌شود. مثلا کلمات «بود»، «پول»، «خون»،... به صورت «بید»،«پیل»،«خین»... تلفظ می‌شود که البته در نسل جدید رو به فراموشی است.

 

همچنین کلماتی مانند «شب»،«تب»،«آب»،«خواب»...به صورت «شو»،«تو»،«او»،«خو»...تلفظ می‌شود. کلماتی مانند «هرچون=نوعی ابزار کشاورزی»،«ولگو= بند آب»،«چارشاخ=نوعی ابزار کشاورزی»،«کرتو= قطعه های زمین کشاورزی»،«کلکلون= محل نگهداری مرغ» و هزاران کلمه ی دیگر از این دست همه با گویش های لری مشترک است که نیاز به یک تطبیق کامل دارد..

 

چند نمونه شعر با لهجه گلپایگانی
  
 
ابیات زیر بخش کوتاهی از کل اشعار (عباس سرمدی،محمدعلی سعیدی، احمدجهانبخشی و جواد غیاثی) است

۱

تیره شد اون روزگارون اکه‌هی

رفت از دستم بهارون اکه‌هی

قد من همچون لوآس شمشه صاف

تاشده چون قد مارون اکه‌هی...

می‌دوسیدم عین آهو نرم نرم

خشک شد پایم چو گورون اکه‌هی...

ساز و سرنا بو و آتیش ونو

کودیه بوی کجارون اکه‌هی...

من که امروزم در این میدون ولی

یوسفی بودم به دورون اکه هی

۲

درخت سنجت ناراستی فراونه / صنوبری كه زند دم ز راستونش كو؟دیه ولایتمون مثل اون قدیما نیست

صفای پیرشو خوشروئی جوونش کو؟

کجاست دومن صحرا و دشت سرسبزش ؟

بهار خرم و زیبائی خزونش کو ؟

گلی زخنده روی لبی نمی‌بینی

نگاه مهر به چشمون مردمونش کو ؟

نشون وجد و سروری به صورت کس نیست

اگه که هست دل شاد پس نشونش کو؟

۳

من احمد آخاله م از تبار گلفاگون

که لک زده ست دلم بخ دیار گلفاگون

جهنم است ز دود و دم هوا. تیرون،

بهشت اگه طلبی رو به دار گلفاگون

به عطر یونهٔ تل سنجون دمی خوش باش

نزیک شاخوئی و سبزه زار گلفاگون

به کوچری برو و پا مینکولی بنشین

به اختخون هو ببین آبشار گلفاگون

۴

 

دلم یه گارسی شده بخ هوای گلفاگون

خوش اونروزا که بودم در فضای گلفاگون

می شِستیم ما همه دور آتیش چول خاش‌خاش

چه حال و کیفی می‌داد قند و چای گلفاگون

هامونام مزّه ماساش‌به زیر دندونه

که کاش بود کمی هم کرای گلفاگون

خیار سبز رکیب دار و وانشون خوش عطر

معینیا قند بود گرمکای گلفاگون

خوش است ریش‌غازی و نون و دوغ گلمشکه

تابسونی پای آن بیدهای گلفاگون

ولی چه حیف که شد کشت و کار مصنوعی

دیه خبر نبود از صفای گلفاگون

مَنقای نیون و انگورای ارجن و کرت

شدند نفله مث شیدوای گلفاگون

رباط حسینیه و ابللون و سلواتون

تموم بد شده چون پیرعلای گلفاگون

فضای کوچری و اون کنار روخونه

صنوبرا دیه نیست توشنای گلفاگون

ز اختخونی و ویسی و ارژنی چه خبر

نباداقرص بشند در جلای گلفاگون

ز یاد رفته دیه آرتی و دواتیشه

نه شاته مونده و نه گرده های گلفاگون

عجب می‌داد مزه دیگوله که توش باشه

نخود، پیاز، کمی باقلای گلفاگون...

 

سابقه سکونت در گلپایگان

  

 گلپایگان بیش از ۵۰۰۰ نمونه سنگ داردسابقه سکونت در گلپایگان این کهن شهر دوران کیانی، به دوران پارینه سنگی میانه و نو سنگی می‌رسد. شواهد این ادعا از سنگ نگاره‌هایی که بیانگر اشیایی از قبیل چماق و تیر و کمان و کمند و کهن ترین سازهای ایرانی است، بدست می‌آید.

البته روش های علمی مانند آزمایشات موسوم به نیمه عمر کربن، پتاسیم آرگون (Potassium Argon ) و تعیین جهت قطب مغناطیسی (Magnetic Polarity Chronology ) و یا مقدار اورانیوم توریوم (Uranium Thorium ) که برای تعیین تاریخ دوره‌های پارینه سنگی به کار می‌رود، هنوز بر روی آثار به دست آمده از گلپایگان انجام نشده‌است، و به همین دلیل نمیتوان بطور دقیق سابقه سکونت در گلپایگان را مشخص نمود. [۲]

ناگفته نماند که بزرگ‌‌‌‌ترین و کامل‌ترین مجموعه سنگ نگاره های ایران در شهرستان گلپایگان قرار دارد. در مناطق ۲۱ گانه غرقاب و کوچری می‌توان بیش از ده‌ها هزار نقش بر سنگ‌ها پیدا کرد.
این سنگ نگاره‌ها از لحاظ گستردگی، فراوانی، قدمت و تنوع نقوش در دوره‌های تاریخی ایران بی‌نظیر است و سیر تکاملی خط مانند خط سطری، هندی، پهلوی، عربی، فارسی و عبری در این سنگ نگاره‌ها وجود دارد. 
[۳]

آثار باستانی گلپایگان به توجه بیشتر نیاز دارد. سنگ نگاره ها مبانی هنر، خط و  فرهنگ در ایران هستند و ما باید از یادگار نیاکانمان چون مردمک چشم مواظبت کنیم. متاسفانه یکی از سنگ نوشته‌ها در ضلع جنوبی گنبد مسجد جامع گلپایگان، غریب افتاده‌است! 

• سنگ نوشته‌های تنگه غرقاب،

• کتیبه خط پهلوی در رباط چم اسبه،

• وجود برخی افسانه‌های اساطیری در شرح تاریخ گلپایگان،

• مراسم قدیمی عروسی قنات،

• جویبار «هرانگ»،

• قلعه گبری و پایه‌های پلی نزدیک آن،

• بنا شدن مسجد جامع ﺑﺮ روی یک آﺗﺸﻜﺪه ﺳﺎﺳﺎنی، و ـ

• وجود دهاتی مانند نیوان و فقستان و «ویست»... ــ  همه و همه، بیانگر قدمت سکونت آدمی در منطقه‌است.
پیشینه ویست (ویس)، به دوران ماد ها بر می‌گردد.

ویست، واژه ای بسیار قدیمی است و در زبان پهلوی، شاهزاده معنی می‌دهد. فقستان هم به معنی بتکده‌است و  روستای فقستان در گذشته های دور آتشکده داشته است.

(نام بجستان که معرب بغستان است از بغ به معنی خدا گرفته شده و یاد آور بیستون، بغداد و فقستان بود که معنی آن «محل خدایان» است.)

***

سنگ نگاره‌ها کهن ترین آثارتاریخی و هنری بجامانده از بشر هستند. به تعبیری بستر بوجود آمدن حروف رمزی، خط، تبادل پیام، زبان، تاریخ،اسطوره ها، هنر و فرهنگ از سنگ نگاره‌ها است. عمر بعضی از آنها به چهل هزار سال می‌رسد و بشر تا کنون موفق به کشف هیچ پدیده تاریخی و هنری بدین قدمت نشده‌است.

گلپایگان بیش از ۵۰۰۰ نمونه سنگ نگاره یا Petroglyph  در محوطه های غرقاب، کوچری، هورستانه و هاجیله دارد که قدمت بعضی از آنها به هزاره پانزدهم قبل از میلاد یعنی ۱۷۰۰۰ سال پیش می‌رسد... [۴]
بر روی یکی از سنگنگاره هایی که از غرقاب گلپایگان به دست آمده، نوشته شده‌است:
این سه چیز را همیشه مقدس بشمار
راغ آب، دریای آب و آتش هیزم
 
[۵]

از سنگ‌نگاره‌های تنگ غرقاب درمی یابیم که روستای غرقاب یکی از مراکز مهم شکار در دوران ماقبل کشاورزی بوده‌است.
سنگواره های موجودات دریایی و فسیل‌هایی که در اطراف قلعه جمال و حاجی قارا پیدا شده، نشانگر این است که در طول دوران‌های زمین شناسی این قسمت در زمان‌هایی زیر آب بوده‌است. مطالعات زمین شناسی این نکته را تایید می‌کنند.

 

 گلپایگان در زیر ضربات تاریخ

 

مسجد جامع گلپایگان، از مساجد مهم دوران سلجوقی استجدا از زلزله هولناکی که حدود ۷۰۰ سال پیش (۷۱۵ هجری/۱۳۱۶ میلادی) گلپایگان را به ویرانی کشید این شهر همیشه سپر بلا بوده و رنگ و وارنگ بسیار دیده است. [۶]

در دهه‌های نخستین سده نخست هجری قمری، گلپایگان به دست اعراب افتاد و نام زیبایش معرب گشته و جرفادقان خوانده شد. [۷]
تنها نام گلپایگان را عوض نکردند. نام های باستانی بسیاری از شهر های ایران به عربی تغییر یافت که این تغییر هم در تلفظ و هم در نوشتار به انجام رسید که از آن میان می‌توان به تغییر نام سپاهان یا اسپهان به اصفهان، زنگان به زنجان، دژپل به دزفول، بروگرد به بروجرد، و کرمانشاه به قرمیسین اشاره کرد.

از آن پس در قلمرو امویان، عباسیان، صفاریان، دیلمیان، سلجوقیان، خوارزم شاهیان، مظفریان و ایلخانیان مغول قرار داشت. در دوران بعد از اسلام به ویژه در دوران عباسیان، گلپایگان از مناطق آباد کشور بوده‌است، اوج شکوفایی شهر در زمان حکومت سلجوقیان به خصوص محمد بن ملکشاه سلجوقی بوده که بناهای زیادی از جمله مناره و بازار و مسجد جامع را از خود باقی گذاشته‌است.

 

 تیمور لنگ وقتی برای تسخیر اصفهان و شیراز خیز برداشت، خود را از گلپایگان به سده و اصفهان رسانید و کشتار فجیعی به راه انداخت. جهانشاه قراقوینلو نیز، با بهره‌گیری از درگیری امیرزادگان تیموری، هنگامیکه برای مقابله با سلطان محمد به اصفهان رفت، در جُربادقان (گلپایگان) متوقف شد و حضور سپاهیانش مردم را آزار فراوان داد. گلپایگان در حمله مغول‌ها آسیب فراوان دید. به دنبال آشوب‌های اسماعیلیه و فتنه مغول این شهر از اعتبار و رونق ساقط گشت و تنها در زمان «اوزون حسن» (ابو النصر حسن بیگ بن عثمان بیگ، سرسلسله آق قویونلو) ۸۸۲- ۸۲۸ ق بار دیگر نامی از آن بر سر راه تجاری همدان به اصفهان به میان می‌آید. وجود کاروانسراهای متعدد در منطقه و آثار تاریخی حکایت از اهمیت و آبادانی این شهر دردوره‌های مختلف تاریخی دارد.

آخرین دوران طلایی رونق شهر مقارن با دوران حکومت شاه عباس کبیر و امارت امامقلی خان سردار بزرگ صفوی در گلپایگان می‌باشد.  [۸]

گلپایگان در روزگار فرمانروایی صفویان از مراکز مهم علم و ادب بوده‌است. با شروع فتنه افغان، گلپایگان که مقر فرماندهی علیمردان خان بختیاری و محل تجمع نیروهای کمکی به اصفهان بود به شدت از طرف محمود افغان مورد انتقام جویی واقع گشت و نه تنها اکثر اهالی آن از دم تیغ گذشتند بلکه اغلب آثار و ابنیه و تاسیسات کشاورزی و قنوات آن هم تخریب گشت و دیگر هرگز این شهر به اعتباری که در گذشته داشت، دست نیافت. (اشراقی، ۱۳۸۳، ص۱۵۷ به نقل از تاریخ مسعودی نوشته ظل السلطان)  در زمان قاجاریه خصوصاً زمان ناصرالدین شاه و حکومت ظل السلطان بر اصفهان، شهر در استانه نابودی قرار گرفت. فرستادن حکام جبار وخونریزی چون سراج الملک ـ حشمت الدوله ـ میرزا حسن خان انتظام الملک و تحمیل فوج سرباز به فرماندهی صارم الدوله باعث شد اکثر مردم سر به کوه و بیابان بگذارند. غارتگرانی چون رجبعلی لر و علقلی زلکی، هم...براستی بیداد کردند.

تعدادی از فرهنگ ورزان گلپایگاناز ۱۳۲۰ به بعد خصوصاً در زمان مرحوم دکتر عبداله معظمی [۹] و با ساخته شدن سد گلپایگان ـ توسعه آموزش وپرورش و احداث دانشسرای مقدماتی، [۱۰] اقداماتی در راه توسعه گلپایگان انجام شده و بعد از انقلاب نیز با اجرای پروژه‌هایی مانند کارخانه پنیر (که برخلاف امروز، تا ۱۵ سال قبل ۲۰ درصد کل پنیر ایران را تامین می‌کرد.) ــ کارخانه آرد ـ مجموعه تولید قطعات خودرو ـ‌ توسعه کشاورزی ودامپروری ـ احداث شهرک صنعتی و مجموعه تاریخی ارگ گوگد ـ احداث سد کوچری و مراکز آموزش عالی... ــ گلپایگان چهره دیگری گرفته‌است..

البته در گذشته اعتیاد به مواد مخدر و زاهدبازی و ریاکاری و بزهکاری اجتماعی برخلاف امروز که خیلی‌ها را به دریوزگی و خاک سیاه نشانده، انگشت‌‌‌‌‌‌‌ شمار بود و درس و تحصیل و کسب معرفت ارج و قرب داشت و اهل دانش و فضل غریب و تنها نبودند. 

گلپایگان هم‌اکنون به دنیای مجازی راه یافته و وبلاگها و سایتهای اینترنتی فعال شده‌اند، ساختمان سازی ها تغئیر کرده و چشم مردم مدتها است به آسانسور هم روشن شده‌است!

احداث ایستگاه آتش نشانی، گشایش فاز نخست میدان میوه و تره بار، رشد ارتباطات و به تکاپو افتادن موسسات و شرکت‌های جدید، تا چند سال پیش هم متصور نبود. در گذشته روزانه دو یا سه اتوبوس (از گاراژ تهران مشهد و ایران مشهد...) راهی تهران می‌شدند. حالا تا نیمه های شب اتوبوس پشت اتوبوس به راه است. انگار همه چیز ازاینرو به آنرو شده‌است.

البته در حالیکه گلپایگان، بیش از ۲۱۶ مسجد و ۱۳۳ امامزاده دارد، هنوز فاقد موزه و تئاتر و سینما است و مراکز آموزشی و ورزشی کافی ندارد. [۱۱]

سالن چند منظوره مجتمع فرهنگی این شهرستان، سینما محسوب نمی‌شود. واقعش این است که مشکل سینما (و تئاتر) گلپایگان به سال های قبل که مراجع بزرگی مانند آیت الله صافی و آیت‌الله محمدی و آیت الله گلپایگانی از تاسیس سینما و حتی دیدن تلویزیون (و پیشتر شنیدن رادیو)، منع نمودند، برمی گردد.

تاسیس انجمن نمایش کوثر گلپایگان و یا اکران این یا آن فیلم مذهبی، کافی نیست. [۱۲]

هنر اصیل نیاز به توجه بیشتر دارد و این واقعیت بر اهل دانش و فضل پوشیده نیست.

مذهب اکثریت مردم گلپایگان بعد از اسلام به تبع قدرتهای حاکمه، شافعی بوده‌است. وقتی آل بویه به قدرت رسید، گروهی شیعه شدند ولی رویکرد اکثریت مردم به تشیع در زمان صفویه بود که عالمان و فقهای جبل عامل و امثال محقق کرکی از لبنان وارد سرزمین ما شدند و به تبلیغ شیعه پرداختند.

در گلپایگان سالیان دراز یهودیان با صلح و صفا زندگی می‌کردند. بازار و محله و مراسم خودشان را داشتند که پس از تشکیل دولت یهود از این منطقه کوچ کردند.

 

در زمان شاه منوچهر مختاری (فرزند هنرمند بزرگ گلپایگان استاد محمد مختاری)، فرامرز شریفی (فرزند فرج الله شریفی) و مهندس حسینجان زینلی...در مبارزه با دیکتاتوری از جان خود گذشتند. بعد از انقلاب نیز بیش از پنجاه دانشجو و دانش آموز (از شهرستان گلپایگان) اعدام شده‌اند.

...

مردم گلپایگان عموماً پاک و بی آلایش هستند. نمونه هایی مثل محمد علی شعبانی [۱۳](حسینی شکنجه گر مشهور ساواک) که صدها نفر را تا دم مرگ شلاق زد و با شوک الکتریکی و دستگاه موسوم به آپولو، شکنجه کرد ـ در برابر مردم شریف گلپایگان کفی بیش نیست.

 

در خاطرات زندانیان سیاسی (پس از انقلاب) علاوه بر «مرتضی اشراقی» [۱۴] (یکی از ۳ نفری که در تابستان سال ۱۳۶۷ مآمور رسیدگی و تعئین تکلیف زندانیان سیاسی بود )، از فردی با اسم مستعار «حاج آقا ۳۴» (محمد توانا) اسم برده شده که اهل گلپایکان است.

 

کسانی شهادت داده اند که محمد توانا زندانیان بسیاری را در شرایط طاقت فرسا قرار داده و در بند ۲۰۹ زندان اوین و... مسؤول استنطاق بوده است. [۱۵]

...

در جنگ هشت ساله عراق و ایران هزاران نفر از جوانان فداکار شهر، روبروی متجاوزین ایستادند و ۳۵۶ نفر جان به جان آفرین دادند. گلپایگان همچنین در این جنگ، ۸۰۰ جانباز داشته است. 


آثار تاریخی گلپایگان

 

v     مسجد جامع

v     بازار چهارسوق

v     مناره آجری سلجوقی

v     سید الاسادات

v     ارگ تاریخی گوگد

v     هفده‌تن

v     بقعه ناصر بن علی

v     مسجد حجه الاسلام

v     گنبد بابامصری

v     مسجد جامع سر آور

v     شهر باستانی آذرآباد

v     امامزاده ابوالفتوح در وانشون

v     باب شیخ / دره شهیدان / گوشه

v     صالح پیغمبر

v     امامزاده عمران ابن علی

v     ظرف آتشدان مفرغ

v     قلعه باقر خان

v     رودخانه گلپایگان (رود قبله)

v     باغ برج علی اکبری در سر رباطان

v     خانه احمدی

v     حمام ملا اسد‌الله

v     مسجد حجت‌الاسلام

v     پل قاضی زاهد

v     حمام بابا عبد‌الله

v     خانه شجاع نظام در سر رباطان

v     حمام حاجی، و...

 

مسجد جامع

  

محراب مسجد جامع گلپایگاناز مساجد مهم تاریخی دوران سلجوقی و از مساجد بزرگ ایران زمین است که با توجه به تاریخ ساخت آن شاید بتوان گفت معماری ایرانی - اسلامی این مسجد الگویی بوده‌است برای ساخت مسجدهای بزرگ دیگر بویژه مناطق ی که در قلمرو حکومت سلجوقیان بودند.

مسجد جامع گلپایگان در سال ۵۰۸ هجری قمری، در دوران حکومت ابوشجاع محمدبن ملکشاه سلجوقی بنا شده‌است. پیش از آن به استناد نام ابوشجاع که در کتیبه دور گنبد است، زمان ساخت مسجد گلپایگان را بین سال‌های ۴۹۸ تا ۵۱۲ هجری قمری، یعنی دوران حکومت وی، می‌دانستند تا این که باستان شناسان با خواندن کتیبه‌های محراب دریافتند که بخشی از کتیبه‌ها در زیر کف شبستان مسجد است و به احتمال قوی تاریخ بنا هم روی آن نوشته شده‌است. چنین بود که تاریخ دقیق ساخت مسجد روشن شد.

مسجد جامع گلپایگان به دستور ابونصر ابراهیم بن محمد بن ابراهیم بابا عبدالملک ساخته شده و نام این شخص در ۲ جای مسجد، یکی در کتیبه دور گنبد و دیگری در حاشیه محراب درج شده‌است. دیگر این که مسجد را یک معمار قزوینی به نام ابوعمر بن محمد القزوینی (معروف به بواسار کسرار) ساخته و نام او نیز در بالای محراب در زیر کتیبه دور گنبد، در ۲ سطح نقش بسته‌است.

از دیگر آثاری که نام سلطان ابوشجاع محمد بن ملکشاه سلجوقی به یادگار روی آنها نقش بسته‌است، عبارتند از: منار مسجد جامع ساوه به تاریخ ۵۰۴ هجری، مسجد جامع قزوین به تاریخ ۵۰۸ هجری، ۲ حجره در مسجد جامع دیار بکر ترکیه به تاریخ ۵۱۱ هجری و دیوار روبه روی شبستان مسجد اموی در دمشق به تاریخ ۵۰۳ هجری قمری. وقتی تاریخ ساخت مسجد گلپایگان را با تاریخ ساخت مسجدهایی دیگر که در دیار بکر، سوریه، قزوین و ساوه می‌سنجیم، می‌فهمیم که در یک دوره کوتاه چند ساله از سال ۵۰۳ تا ۵۱۱ هجری قمری چند مسجد در دوره حکومت سلجوقی و مناطق دور از هم بنا شده‌است که با توجه به این نکته از یک سو در می‌یابیم که حکومت‌ها، در طول تاریخ، برای کسب مشروعیت و نشان دادن اقتدار و وسعت قلمرو خود به مسجد به عنوان یک رکن اساسی نگریسته‌اند. از سوی دیگر شاید بررسی‌های دقیق در شیوه معماری این مسجدها تشابهات قابل توجهی را نشان دهد.

این مسجد دارای صحن و شبستان وسیع و گنبد بزرگ آجری می‌باشد و متعلق به زمان محمد بن ملکشاه سلجوقی می‌باشد. ازخصوصیات مسجد و گنبد آن دارا بودن کتیبه‌های آجری متعدد و تزئینات فراوان دوره سلجوقی است. در متن کوفی گنبد، نام محمد بن ملک شاه خوانده می‌شود و اطراف محراب بزرگ زیر گنبد در متن کتیبه‌ای نام بانی آن بنای عظیم را، ابونصربن محمد بن ابراهیم آورده‌اند. همچنین بر بدنه‌های مختلف شبستان نام بزرگان دین و جملات مذهبی را به خط کوفی آجری نوشته‌اند.

 

در زمان فتحعلی شاه قاجار شبستان‌های ساده طرفین گنبد و بناهای شرقی و غربی مسجد را احداث نموده و بر ساختمان‌های گنبد عهد سلجوقی افزوده‌اند.

ساختمان گنبد عهد سلجوقی متعلق به اوایل قرن ششم هجری قمری است. صحن مسجد جامع گلپایگان بدون احتساب هشتی‌ها، حجره‌ها و رواق‌ها حدود یک هزار و ۶۰۰ متر مربع مساحت دارد و ارتفاع گنبد مسجد ۲۲ متر و ابعاد گنبد از داخل ۱۲ در ۱۲ متر است. یک حوض آب بزرگ و کم عمق نیز در وسط صحن مسجد قرار دارد که علاوه بر مکانی برای وضو گرفتن نمازگزاران بر زیبایی این مسجد افزوده‌است.

سر در مسجد گلپایگان از سمت داخل محوطه رو به صحن با آجرهای آبی رنگ با جمله «یا علی» بصورت زیبایی مزین شده و شبستان اصلی مسجد جامع گلپایگان همچون سایر بناهای عصر سلجوقی فاقد کاشی کاری است. در کتیبه مسجد جامع که شرح نوشته‌ها به خط کوفی است، نام ابابکر صدیق، عمر بن خطاب، عثمان، علی ابن ابیطالب و طلحه و زبیر و عبدالرحمن بن عوف...آمده‌است. (البته بعدها عده ای خواسته‌اند در اصل کتیبه دست ببرند و جملاتی را در رد و لعن ابابکر و عمر و عثمان و...در کنار کتیبه افزوده‌اند.)

محراب مسجد از دو بخش تشکیل شده‌است که در قسمت پایینی متصل به کف محراب و در قسمت بالای محراب کلمات «الله احد» و «الله صمد» به خط کوفی مشهود است.

آیاتی از قرآن کریم نیز در اطراف محراب بزرگ مسجد جامع گلپایگان به خط کوفی نقش بسته‌است.
مسجد جامع گلپایگان در سال ۱۳۱۰ ه.ش تعمیر شده است.شکارچیان گنج از جمله
Lorenz korn  و تیم همراهش (که به گلپایگان نیز آمده‌اند)، با شگفتی از کتیبه های مسجد جامع گلپایگان یاد کرده‌اند. (منبع: مقاله Schatzsuche unter der Moschee  شکار گنج در مسجد) [۱۶]
مسجد جامع گلپایگان در تاریخ ۹ مرداد سال ۱۳۱۲، به شماره ۱۹۱ در فهرست آثار ملی (ایران) ثبت شده‌است.
[۱۷]

در کتاب «مرآت البلدان» یا «مرآت ناصری» تالیف «محمد حسن خان اعتماد السلطنه»، از این مسجد تاریخی یاد شده‌است. [۱۸] 

دو پوش گنبد گاهی پیوسته و گاه گسسته است.

دوپوش گنبد مسجد جامع گلپایگان مانند دوپوش گنبد مسجد جامع یزد و اغلب گنبد های قرن هفتم به بعد، گسسته (و نه پیوسته) است.
دو پوش گنبد گاهی پیوسته و گاه گسسته است.
گنبد های پیش از اسلام (و همچنین گنبد هایی مانند گنبد سلطانیه و گنبد مسجد شیخ لطف الله و گنبد خاگی مسجد جامع اصفهان)، دو پوش پیوسته است. چنانکه گاهی دو پوسته بی هیچ واسطه ای به هم متصل می‌شده و گاهی هم فقط صندوقه یا کندو و شیاره ای میان آنها فاصله بوده‌است.
در گنبد های گسسته (مثل گنبد مسجد جامع گلپایگان)، گاهی دو پوسته در کلاله از هم فاصله می‌گیرند.
[۱۹]

مسجد جامع گلپایگان در سال ۱۳۱۰ ه.ش. به سرپرستی آندره گدار فرانسوی تعمیر شده‌است. [۲۰]
 
کتیبه های مسجد جامع گلپایگان 

کتیبه های مسجد جامع گلپایگان یادگار عصر سلجوقی و به خط کوفی است. ملکشاه بن آلب ارسلان سلجوقی به این بنا توجه ویژه داشته و در کتیبه‌های آجری مسجد به نام وی اشاره شده است. 

کتیبه زیر گنبد 

در زیر گنبد مسجد جامع گلپایگان، آیه ۱۸ سوره توبه نقش بسته و در دنباله آن به «ابوشجاع محمد بن ملک شاه قسیم» که (امیرالمومنین) اشاره شده است. در کتیبه مزبور نام «محمد بن ابراهیم بنا» هم آمده که در معماری مسجد دست داشته است 

کتیبه های محراب مسجد جامع 

دور و بر محراب تاریخی مسجد جامع گلپایگان آیات ۲۸۵ و ۲۸۶ سوره بقره و اوائل سوره مومنون نقش بسته است. (حدود ۱۴ آیه از اوائل سوره)
در حاشیه بالای محراب آیه ای از سوره شورا (شوری) لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَ هُوَالسَّمیعُ الْبَصیرُ دیده می‌شود و در گوشه های بالای گنبد در ستایش خافای راشدین ابیاتی حک شده است. (البته بعدها عده ای خواسته‌اند در اصل کتیبه دست ببرند و چون نتوانستند جملات توهین آمیزی را در رد و لعن ابابکر و عمر و عثمان و...در کنار رساله کتیبه که در عصر ناصری تنظیم و تدوین شده، افزودند.)
باستان شناسان با خواندن کتیبه‌های محراب دریافتند که بخشی از کتیبه‌ها در زیر کف شبستان مسجد است. با مطالعه دقیق کتیبه ها، تاریخ دقیق ساخت مسجد روشن شد 

کتیبه های اطراف و جوانب مسجد جامع

رساله کتیبه مسجد جامع گلپایگان متعلق به عصر ناصری است و توسط «فضل لله بروجردی» نوشته شده است 

نسخه مزبور که در کتابخانه ملک نگهداری می‌شود، به خط شکسته نستعلیق و در ۲ صفحه ۲۵ سطری و در ابعاد ۸/۱۰× ۷/۱۷ سانتیمتراست و حدود ۴۰۰ سال پیش در تاریخ ۱۳۰۲ ه.ق (تابستان ۱۰۳۲ شمسی) نگاشته شده است 

فضل الله بروجردی در مقدمه کتیبه با یاد پدرش «آخوند ملا زین العابدین بروجردی» که وی را افضل‌العلما و المجتهدین و...و سلمان زمانه معرفی می‌کند با مدح و ثنای بسیار از حکم شهر «میرزا یحیی خان معظم السلطان گلپایگانی»، اشاره می‌کند که از نامبرده خط کوفی را آموخته و شنیده در گلپایگان مسجدی قدیمی موجود است 

***

(بهمراه «آخوند ملا محمد رضای معروف به قطب» راهی مسجد مزبور شدیم و)، ملاحظه شد [که] بنایی است بسیار «محکم» و «مرتفع» و«عالی» و در اطراف و جوانب آن خط کوفی، کتیبه نویسی که الحق به این خوبی کمتر دیده شده است.

کاتب ادامه می‌دهد چند کلمه ای را از همراهش آموخته و سپس خودش با ممارست و دیدار مکّرر از مسجد به زیر و بم خط کوفی و کتیبه مزبور آشنا شده است. 

... 

در سطر ۱۱ کتیبه که از خلفای راشدین (ابابکر و عمر و عثمان و علی) یاد شده، فرد متعصب و تنگ نظری کنار اسم ابوبکر حاشیه زده و جملاتی توهین آمیز خطاب به خلفای صدر اسلام نوشته است و بر روی ۳ سطر ۱ تا ۳ کتیبه خط زده است. 

در کتیبه مسجد جامع گلپایگان از سعد بن ابی وقاص و طلحه و زبیر... هم به نیکی یاد شده است.

برگردان کتیبه مسجد جامع گلپایگان به قلم فضل الله بروجردی

...

بسم الله الرحمن الرحیم

(...) آنچه در اطراف و جوانب مسجد نوشته شده، به خط کوفی، از قراری است که در ذیل نوشته شده است. چون خواهش شد، اطاعت شد.

در هشت سطر مربع کوچک، که در دو طرف چهار کنج واقعند: 

العزه لله [سطر ۱]

محمد رسول الله [سطر ۲]

القدره لله [سطر ۳]

الملک لله [سطر ۴]

العزمه (العظمه) لله [سطر ۵] 

الکبریاء لله [سطر ۶] 

الشکر لله [سطر ۷]

المنه لله [سطر ۸]

در پنج سطری که در بالای طاق ها، زیر کتیبه دور طاق واقعند: 

من ابغض صدیقا کافراً بالله زندیق [سطر ۱ 

و من ابغض عمر فماواه السقر [سطر ۲ 

و من ابغض عثمان فخصمه الرحمن [سطر ۳]

و من ابغض علی فخصمه النبی [سطر ۴ 

رضوان الله علیهم اجمعین [سطر ۵]

... 

آنچه در هشت دایره که در دو طرف چهار کنج واقعند، و جمیع آنها دارای یک مضمون اند و به نحو چلیپا نوشته اند، غیر رسم الخط متعارف کتیبه است:

الله محمد ابوبکر عثمان علی... 

در طاقی که فوق طاق محراب بزرگ واقع است، دو سطر کوچک است و هشت دایره و دو نیم دایره و یک سطر طویلی است.

دو سطر کوچک: 

عمل ابی عمر ابن محمد القزوینی [سطر ۱] المعروف به واشاکیوان (بواساکنرار) [سطر ۲]

دایره ها: 

لا اله الا الله وحده لا شریک له 

الهاً واحداً احدا فردا و تراحیا 

قیوما دائما لم یتخذ صاحبه ولا ولدا

صادقا قال الله تعالی 

سطر طویل:

انّْ للْمُتقین مفازاً حدائق و اعْناباً و کواعب اتْراباً و کاْساً دهاقاً.

در بالای خود محراب به نحو هلالی:

بسم الله الرحمن الرحیم، قل هو الله احد، الله الصمد، لم یلد و لم یولد، و لم یکن له کفواً احد.

یک سطر فوق قل هو الله:

لیس کمثله شیء و هو السمیع البصی 

در بالای محراب کوچک، بالای محراب بزرگ:

اقبل علی صلاتک و لا تکن من الغافلین

در دور همین محراب کوچک:

بسم الله الرحمن الرحیم، اقم الصلوه لدلوک الشمس الی غسق الّلیل و قران الفجر انّ قران الفجر کان مشهوداً 

در دور طاق فوق این دو محراب: 

خیر الناس بعد الرسول، ( صلّی الله علیه و سلم)، ابوبکر صدیق، ثم عمر الفاروق، ثم عثمان ذی النورین، ثم علی المرتضی و طلحه و زبیر و سعد و سعید و عبدالرحمن ابن عوف و ابو عبیده ابن الجراح و معاویه خالی و خال المومنین (رضوان الله علیهم اجمعین و علی محبیهم رحمه رب العالمین و علی مبغضیهم لعنه رب العالمین).

در سه سطر دور طاق محراب بزرگ: 

بسم الله الرحمن الرحیم، امن الرسول بما انزل الیه من ربه و المومنون کل امن بالله و ملائکته و کتبه و رسله لا نفرق بین احد من رسله و قالوا سمعنا و اطعنا غفرانک ربنا و الیک المصیر لا یکلف الله نفسا الا وسعها لها ما کسبت و علیها ما اکتسبت ربنا لا تؤاخذنا ان نسینا او اخطانا ربنا و لا تحمل علینا اصرا کما حملته علی الذین من قبلنا ربنا و لا تحملنا مالا طاقه لنا به واعف عنا و اغفرلنا و ارحمنا انت مولینا فانصرنا علی القوم الکافرین.

... 

بسم الله الرحمن الرحیم، قد افلح المومنون الذین هم فی صلاتهم خاشعون و الذین هم عن اللغو معرضون و الذین هم للزکوه فاعلون و الذین هم لفروجهم حافظون الاعلی ازواجهم او ما ملکت ایمانهم فانهم غیر ملومین فمن ابتغی وراء ذلک فاولئک هم العادون و الذین هم لاماناتهم و عهدهم راعون و الذین هم علی صلواتهم یحافظون اولئک هم الوارثون الذین یرثون الفردوس هم فیها خالدون و لقد خلقنا الانسان من سلاله من طین ثم جعلناه نطفه فی قرار مکین ثم خلقنا النطفه علقه فخلقنا العلقه مضغه فخلقنا المضغه عظاما فکسونا العظام لحمائم انشاناه خلقاً اخر فتبارک الله احسن الخالقین 

امر ببناء هذه القبه الشیخ الصابر المزکی ابونصر ابرهیم ابن محمد ابن ابرهیم بابا عبد الملک  

آنچه در کتیبه دور طاق است: 

بسم الله الرحمن الرحیم، انما یعمر مساجد الله من امن بالله و الیوم الاخر و اقام الصلوه و اتی الزکوه ولم یخش الا الله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین. امر ببناء هذه القبه فی ایام الملک العادل السلطان المعظم، شاهنشاه الاعظم، مولی العرب و العجم، ابو شجاع محمد ابن ملکشاه قسیم جاه ضوء بالمومنین الفقیر الی رحمه الله و الراجی بعفو الله ابو نصر ابرهیم ابن محمد ابن ابرهیم بابا عبدالملک. 

جمیع آنچه در قبه بود، مرقوم شد. 

توضیح آن که ابو شجاع محمد ابن ملکشاه ابن آلب ارسلان سلجوقی، آنچه در تاریخ ابن خلکان می‌نویسد در سنه چهار صد و نود ودو یا پنج، محمد شاه اول سلطنت او بوده است و فوت او در سنه پانصد و یازده بوده است.

لهذا بنای این قبه تا هذه السنه که هزار و سی صد و دو است، تقریبا هشتصد سال است. 

از ناظرین و مستعمین التماس دعا دارم. فی شوال المکرم سنه ۱۳۰۲ [ه.ق ].

***

یادآوری کنم که که نسخه منحصر به فرد رساله کتیبه مسجد جامع گلپایگان به شماره ۱۳/۶۱۹۶ در مجموعه ۱۵۷۷در کتابخانه ملی ملک نگهداری می‌شود. 

بازار چهار سوق 

 

واژه سوق یا چار سوق برگرفته از کلمه چهارسو در اصل محل تقاطع دو راسته اصلی و مهم بازار بود. در برخی موارد سوق را در محل برخورد دو راسته طراحی شده بازارقرار می‌دادند و به شکل فضایی به صورت چهارسو می‌ساختند که به سبب موقعیت ارتباطی آن ارزشمند به شمار می‌آمد.

چهار سوی بازار اصفهان، بازار لار، بازار تهران، بازار کرمان، بازار تاشکند، بازار بخارا و چار سوی بازار گلپایگان از نمونه‌های خوب باقیمانده، به شمار می‌آیند.

اعرابی (عرب منهای اسلام)،که به سرزمین ما آمدند خیلی از واژه های فارسی را تغئیر دادند و چار سو را چار سوق (سوق به عربی یعنی بازار) تلفظ می‌کردند که خوشبختانه چا نیافتاد و مردم از دیرباز نام درستش (چار سو) [۲۱] را تکرار نمودند.

چارسو (سوق) از نظر معماری از جمله عناصر و فضاهای مهم شهری و ارتباطی در بازارهای سنتی ایران محسوب می‌شود و از آن جا که بازارهای اصلی ایران غالبا به شکل خطی و در امتداد مهمترین معبر شهری شکل می‌گرفت، مهم ترین بخش و عنصر اصلی یک بازار، راسته اصلی آن بود. (راستا بازار) علاوه بر سوق، راسته اصلی از مهم ترین عناصر معماری در بازار ایرانی بود که در ساده ترین شکل آن با دکان‌های واقع در دو سوی آن شکل می‌گرفت.

در امتداد یک راسته اصلی، اصناف گوناگونی در دکان های دو سوی راسته مستقر می‌شدند، به این ترتیب که هر صنف در بخشی از راسته اصلی جا می‌گرفت. در بعضی از سنگ‌آب بزرگ قدیمی مسجد جامعشهرهای بزرگ دو یا چند راسته اصلی به صورت موازی یا متقاطع پدید می‌آمد. راسته فرعی، دالان و میدان نیز از دیگر فضاهای ارتباطی در معماری بازار های سنتی ایران هستند که گاه دارای کاروانسرا نیز بوده‌اند.

ساده ترین و کوچکترین، اما مهمترین عنصر و فضای بازار نیز حجره یا دکان است که محل اصلی عرضه انواع کالاها هستند و معمولا حدود ۲۰ تا ۳۰ متر وسعت دارند و بسته به شرایط مختلف کوچک تر یا گاه بزرگ تر بوده‌اند.

بازار سنتی گلپایگان با دهانه‌ای وسیع و طاق بندی و سقف ضربی آجری سبک بناهای سلجوقی را دارد. [۲۲]

چهار سوق از یک طرف روبروی مناره شهر گلپایگان و از طرف دیگر به مسجد جامع شهر راه دارد.

نزدیکی بازار و مسجد و نقش آن در جامعه قابل بررسی می‌باشد.

امروزه بازار جدید و بزرگ گلپایگان در اطراف بازار چهار سوق گسترش یافته‌است و این بازار تاریخی را احاطه کرده‌است. مجموعه بازار سنتی گلپایگان بنابر سبک معماری و موقعیت جغرافیایی و سوابق تاریخی، بیانگر موقعیت تجاری با اهمیت منطقه بوده‌است. اهمیت این بنا بیشتر از جهت سبک معماری وموقعیت مکانی که پل ارتباطی بین مناره گلپایگان و مسجد جامع می‌باشد حائز اهمیت است.

  

در احداث این بنا همچون بازارهای سنتی سایر شهرهای قدیمی از طاق آجری و تناسب ترکیب، فضاها و تعبیه فضاهای جانبی مانند تیمچه، قهوه خانه‌ها (در واقع چای خانه ها) و نور طبیعی بدون حرارت و برودت استفاده شده‌است و تاریخ ساخت آن در حدود ۴۰۰ سال پیش برآورد شده‌است.

بازار سنتی گلپایگان شامل بازار مسگرها، کوزه‌گرها، فرش‌ فروشان، بازار گیوه دوزان، بازار اصلی و تعداد زیادی پاساژ می‌باشد.

بازار سنتی گلپایگان همانند بازارهای شهرهای قدیمی ایران دارای طاق های گنبدی ضربی آجری با گوشه های جالب است و به آجرکاری‌های دوران صفوی در بازار بزرگ اصفهان شباهت دارد. [۲۳]

پیش‌خوانها، درهایی که به شکل تخته های ضخیم چوب ساده در دو شکاف چوبی بالا و پائین جلوی دکان به دنبال هم ردیف می‌شدند، قفلهای پیچی که در همان گلپایگان ساخته می‌شد و صاحبان مغازه بعد از بستن در به آن فوت می‌کردند و قل هوالله می‌خواندند که دزد نبرَد...همه، در خاطره ها باقی است.

سبدها، تفت های چلواری، چولاری ها و کپه ها، دستاس، ترازوهای قدیمی، حساب سیاقی و دفتر و دستک دکان، چراغانی در نیمه شعبان، نصب چراغهای روغنی با روغن کرچک، فانوس نفتی هایی که شب بپا می‌شد و بوق سحر جمعش می‌کردند، نگهبانی سگها و سر و صدای داروغه ها... همه را کهنسالان از بازار قدیم گلپایگان تعریف می‌کنند.

تیمچه نیز به معنی کاروانسرا به معنی تیم کوچک یا کاروانسرای کوچک بوده‌است. اما در دوره معاصر به کاروانسراها یا سراهای کوچک و سرپوشیده، تیمچه می‌گویند. تیمچه فضای مناسبی برای عرضه کالاهای گرانبها مانند فرش، دور از آسیب باد و باران و آفتاب پدید می‌آورد. به همین سبب فضای تیمچه‌ها، غالبا نسبت به کاروانسراها از لحاظ اقتصادی گران تر بوده و برای عرضه اجناس ارزان قیمت استفاده نمی‌شده‌است.
  

مناره آجری سلجوقی

  

منار گلپایگان دارای دو در است و در درون آن پلکانی تعبیه شده‌استمناره ۱۸ متری شهر گلپایگان که به آن «میل گلپایگان» هم گفته می‌شود، در زمره بلندترین مناره‌های قرن پنجم هجری قمری است. مناره گلپایگان در تاریخ ۲۸ خرداد ۱۳۱۵، با شماره ۲۵۰ جزو آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این بنا در سال ۱۳۱۷ -۱۸ مرمت شده‌است.

منار گلپایگان دارای دو در است و در درون آن پلکانی تعبیه شده‌است. قسمت‌های پایین و بالای مناره مرمت گردیده و دارای کتیبه آجری است که این کتیبه به خط کوفی نوشته شده و فاقد تاریخ می‌باشد و متن کتیبه آن از آیات کلام الله مجید است.

این مناره با قدمتی حدود ۹۰۰ سال در برابر عوامل طبیعی (زلزله، باد، باران، سرما و گرما) سرفراز برجای مانده‌است و از جمله بلندترین مناره‌های ایران می‌باشد. دو راه پله دارد که بصورت دورانی با ۶۴ پله به بالای مناره می‌توان صعود کرد.

این مناره از زمان سلجوقیان می‌باشد که ساختمان آن را احتمالا با ساختمان مسجد جامع و بازار چهارسوق همزمان می‌دانند. تا حدود چهل سال قبل، اطراف آن خرابه و چاله چوله بود که مردم گاهی از آنجا خاک می‌بردند و قطعه‌های ظروف سفالین شکسته نیز دیده می‌شد و آن محل را چاله‌های پامناره می‌گفتند. حول و حوش منار، خلافهای گوناگون صورت می‌گرفت و کلاً محل خوبی نبود... 

بزهکاران که دعوا راه می‌انداختند ورد زبان شان این بود که «اگه راست میکی بیا پا منار»

در محل منار گلپایگان جای خندقی هم بود که یک قسمت آن را برای زمین ورزش صاف کرده بودند ولی اکنون فقط چند متری اطراف مناره را حصار نموده‌اند. گفته می‌شود این مناره برای راهنمایی کاروانیان بوده و بالای آن چراغ نصب می‌کرده‌اند و در جنوبی چهارسوق از جلوی مناره شروع می‌شده‌است.

  فعلا خیابان، گودتر از سطح پای مناره و بازار چهارسوق است. در داخل منار و بالای راه پله ها در میان اشعار و یادگاری های نوشته شده، این شعر هم دیده می‌شود:

منار است و نشان باستان است

چه تاجی بر سر گلپایگان است.

دریغا کاین نشان آسمانی

که «کو...»ش بر زمین و سر بر آسمان است.

زیر این شعر امضاء شده بود: «سید علی آقا ابطحی اهل گوگد. خیاط ساکن تهران»

دو شیر قبلا در محل پاشیرا نزدیک مقبره باباعبدالله در کنار جاده قافله و ابتدای کوچه حکومتی بودند. میدان پاشیرا نسبتا وسیع و دکه بازی و ورزش بچه‌های محل بود و براین شیرها که وسیله سرگرمی بچه‌ها بود سوار می‌شدند و بازی می‌کردند. بعد از خیابان کشی چون خیابان چند متری از جاده قافله فاصله پیدا کرد و زمین‌های اطراف پاشیرا را با قسمتی از جاده قدیم به مالکین آن حدود دادند و میدان پاشیرا را هم گودبرداری نمودند که رختشوی خانه بسازند. شیرهای سنگی را با تخته و گرده چوب و غلطک که بوسیله دو گاو نر کشیده می‌شد، تک تک به پای مناره منتقل کردند. 

 

از دو شیر سنگی امروز، یکی تنها شده و در زیر سایه مناره سلجوقی در فراق دوست بسر می‌برَد. یکی از شیرها را چند سال قبل در شبی دزدیدند و الان تنها یک شیر در پای منار است.

شیرهای به این سنگینی که با غلتک و ۲ گاو نر آوردند معلوم نشد چطور بردند و هنوز هم اثر آبادی از آن نیست. گویی آب شده و زیر زمین رفته است..

البته خود منار در امن و امان است، چون برای دزدیدن آن اول باید چاهش را کند !

 

بنای سیدالاسادات

 

سیدالاسادات، اشعار جکاکی شده بر سنگ از زمان فتحعلیشاه قاجاراین بنا که مربوط به دوران قرن هشتم هجری است، دارای ایوان و غرفه‌های دو طبقه و گلدسته و گنبدی به بلندی ۹ متر است. تزئینات سمت شمال شرقی و جنوب شرقی این بقعه از نظر ظرافت کار شایان توجه می‌باشد. درسال ۱۳۵۴ شمسی یک خیابان جدید کنار این امامزاده و ساختمان مسجد جامع احداث گردیده‌است. بنا به نوشته اشعاری که برروی سنگ حک شده‌است و سنگ مزبور در طرف راست در ورودی بقعه می‌باشد، سه تن از فرزندان حضرت امام موسی کاظم (ع) به نام‌های: امامزاده اسحاق،امامزاده منصور و امامزاده رضا در آنجا مدفون اند.

در شعری که در سال ۱۱۵۹ بر روی سنگ، کنده کاری شده با اشاره به افراد مزبور آمده‌است:

هر یک از ایشان نهال جویبار عزتند

شد خزان نخل حیات هر یک اندر این دیار

در این بقعه قبر دیگری منسوب به امامزاده یحیی فرزند حضرت امام علی النقی (ع) نیز قرار دارد. این بقعه در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار توسط حاج میرزا مهدی خان تعمیر و مرمت گردیده‌است.

امثال فتحعلیشاه قاجار و همه کسانیکه برای سوءاستفاده از عواطف مذهبی مردم در ظاهر به اماکن متبرکه توجه می‌کردند، حتی در اشعاری که برای توصیف امامزادگان سروده شده، مدح خودشان را می‌افزودند. در شعری که بر روی سنگ حک شده و در سیدالاسادات است، آمده: 

بخشی از اشعار روی سنگ (در بقعه سیدالاسادات)

 

این مبارک بقعه کامد زائرش روح الامین
وین مقدس روضه کامد رشک فردوس برین
وادی طوراست این یا قصری از باغ جنان
بیت معمور است این یا آسمانی بر زمین
هاتفی گفت این حرم باشد ز اولاد رسول
بهترین خلق عالم پیشوای مرسلین
چار سید چار سرور خفته در این بارگاه
کعبه ارباب دین را هر یکی را رکن دین
شاه منصورو دگر شهزاده اسحق و رضا
نورچشم موسی کاظم امام هفتمین
چارمین شهزاده یحیی اِبن هادی نقی
کوکب برج امامت هادی راه یقین
بود چندی منهدم این روضه رضوان ترست
از مرور گردش ایام در شهر و سنین
تا بعهد داور جم شوکت دارا شکوه
تا زمان دولت شاهنشه نصرت فزین
شاه شاهان جهان فتحعلی شه کامده
جبهه سا بر آستان درگهش خاقان چین
حاجی مهدی خان که باشد از علوّ جایگه
طایف بیت الحرام و زائر سلطان دین
بهر تاریخ نیایش سر زجان افکن بگو
بانی این بقعه را منزل به فردوس برین
سنه ۱۲۴۰

فتحعلیشاه بعد از ویرانی شهر گلپایگان و سرکوب معترضین  توسط گماشتگانش، به رُخ مردم می‌کشد که حتی خاقان چین هم به دستبوس او می‌آید.

شاه شاهان جهان فتحعلی شه کامده                

جبهه سا بر آستان درگهش خاقان چین

...

ارگ تاریخی گوگد
 

 ارگ تاریخی گوگد از بناهای بزرگ خشت و گلی ایران است یکی دژ برآمد ز راه نخست 

ز رزم آوران نام آن را بجست

شنید این سخن نام دژ گوگد است 

در او ایمن از هرچه دیو و دد است 

ارگ تاریخی گوگد از بناهای بزرگ خشت و گلی ایران است که زمان ساخت آن به حدود چهار قرن پیش می‌رسد. تنها سند مکتوبی که از این بنا موجود است متعلق به حدود ۱۳۰ سال پیش است که نشان می‌دهد نصف بنای ارگ توسط شخصی به نام علیخان به عنوان مهریه به همسرش واگذار شده‌است و از آن پس به عنوان ارگ علیخانی نامیده شده‌است.

ارگ گوگد در زمان صلح به عنوان کاروانسرا مورد استفاده قرار می‌گرفته و با توجه به وضع و موقعیت ویژه خود نسبت به کاروانسراهای مجاور، محل استراحت کاروان تجار سرشناس و یا حاکمان و والی‌های سایر ایالات ایران بوده‌است و حتی به استناد اظهارات افراد مسن شهر گوگد، آقا محمدخان قاجار نیز در لشکرکشی‌های خود چند روزی را در این محل اُتراق کرده‌است. ارگ تاریخی گوگد در زمان جنگ و حمله اشرار به عنوان دژ نظامی مورد استفاده قرار می‌گرفته و در بالای درب ورودی شمالی قسمتی به عنوان شاه‌نشین وجود داشته‌است که هم‌اکنون به عنوان سوئیت ویژه مورد استفاده قرار می‌گیرد و حوض آبی در این شاه‌نشین وجود دارد که هر زمان درب توسط مهاجمین آتش زده می‌شد محافظین با تخلیه آب حوض آتش را خاموش می‌کرده‌اند. همچنین سوراخ‌هایی روی دیوارهای مرتفع وجود دارد که از آن به عنوان سیستم امنیتی هشدار دهنده‌استفاده می‌شد به این صورت که کبوترهایی را در این سوراخها اسکان می‌داده‌اند که شب‌ها با بی‌قراری و سر و صدای این کبوتران متوجه ورود مهاجمان توسط قلاب و یا نردبان می‌شدند. از طرفی چاهی در قسمت جنوب شرقی ارگ وجود دارد که نشان می‌دهد برای روزهای مقاومت فکر آب آشامیدنی نیز می‌شده‌است.

بر روی در ورودی ارگ دو درکوب وجود دارد که بزرگتر را مردکوب و کوچکتر را زن کوب می‌نامیده‌اند. که برعکس بقیه مناطق ایران زن‌کوب در سمت راست قرار گرفته‌است.

در ساختمان ارگ وجود بنا در اطراف و فضای باز در وسط، همچنین وجود طبقات پائین و بالا نشان از معماری کاروانسرایی دارد که بیانگر رعایت نظام طبقاتی در اجتماع آن روز است به این صورت که استر و استربانان در طبقه پایین و در مجاورت هم و بازرگانان و افراد شاخص در طبقات بالا مسکن می‌گزیده‌اند که این فضاها پس از بازسازی هم اینک به عنوان مهمانسرا با امکانات مدرن شامل سوئیت‌های زیبا با سرویس‌های بهداشتی، رستوران و... پذیرای گردشگران ایرانی و خارجی است.
  

هفده‌تن 

 

ابقعه هفده‌تن در سال ۱۰۳۲ هجری قمری ساخته شده‌است.مامزاده هفده‌تن از ابنیه قرن یازدهم هجری است که در زمان شاه عباس اول صفوی احداث گردیده و به شماره ۲۹۰ آثار باستانی به ثبت رسیده‌است.

بقعه هفده‌تن بر طبق کتیبه سر در آن در سال ۱۰۳۲ هجری قمری ساخته شده‌است. بر روی بنای هشت گوش گنبد کاشی کاری باشکوهی قرار گرفته‌است که از لحاظ ساختمانی و تزئین کاشیکاری بسیار جالب و زیبا است.

در وسط حیاط هفده‌تن دم در ورودی به طرف شیر سنگی که سرش را شکستند و بردند ـ کتیبه کاشی معرق نفیسی هست و دم در، چوب منبت کاری شده زیبایی به چشم می‌خورد که کار استاد عبدالحسین (پدر اوسا علی آقا معظمی) است.

روی این چوب، آیات قرآن و گل بوته به شکل پنجره احداث شده و قسمت های فاصل بین آیات قران و گل و بوته رابه کلی بریده و حذف کرده‌اند، از این حیث یکی از شاهکارهای منحصر به فرد دوران گذشته به شمار می‌رود.

در داخل حرم (دور گنبد) کتیبه منظوم ارسی مفصلی در چاپلوسی و مدح شاه عباس اول صفوی نوشته‌اند.

امامزاده هفده‌تن ۴ درب و ۳ سرراهی زیبا و با عظمت دارد که در اطراف آن کتیبه زیبایی به خط غیاث الدین علی جوهری شیرازی نوشته شده‌است.

بقعه از جمله کارهای بسیار زیبای معماری عهد صفویه و به دستور سردار امامقلی خان ساخته شده‌است و دارای کاشیکاری معرق و منقوش و دارای کتیبه به خط کوفی است.

طبق شجره نامه موجود در اداره اوقاف و هفده‌تن (که بی‌نیاز از نقد و پژوهش نیست)، افرادی که در این محل مدفون اند عبارتند از: امامزاده ابو الحسن فرزند امام حسن مجتبی (ع)، سلطان اسماعیل فرزند امام جعفر صادق (ع)، صالح و قاسم فرزندان جعفربن علی (ع)، عباس و حسین فرزندان حضرت موسی بن جعفر(ع)، شهربانو و حلیمه و صفورا دختران حضرت حضرت موسی بن جعفر (ع)، علی اکبربن علی بن حسین (ع)، محمد بن محسن بن علی بن حسین(ع)، محمود و محسن و عبدالله بن یحیی بن امام موسی الکاظم (ع)، موسی و مظفر فرزندان جعفر طیار، اسحق فرزند ا براهیم که مشخص نیست ابراهیم مزبور به کدام امام منتسب است.

در گلپایگان شایع است که سرهای شهیدان (هفده سر) در شیراز به نزد حاکم وقت برده شده که با واقعیتهای تاریخی خوانایی ندارد.

در گذشته (پیش از آنکه دستبردی صورت گیرد) بالای در ورودی حرم، سنگ رُخامی بود که بر روی آن با خط زیبا در مدح علی بن ابطالب شعری از حکیم شفائی اصفهانی نوشته شده بود:

آنکه مهر نبوت‌ش خوانی

نقش پای علی ست گر دانی

 

موقوفات هفده‌تن 

 

گلپایگان، ضریح هفده‌تن هفده‌تن دارای موقوفات مهمی در زمان امامقلی خان پسر الله‌وردیخان سردار معروف شاه عباس که لقب امیرالامرائی و قوللر آغاسی داشت و سالیان درازی حاکم فارس و لارستان و جزایر جنوبی ایران بود. او توانست پرتغالیهای اشغالگر را از جزیره ایرانی (هرمز) بیرون کند، وقف نامه مفصلی داشته و امروز فقط وقف نامه معروف به خدیجه خانم در دست است که با خطی فوق العاده زیبا نوشته شده و رقبات زیادی را وقف امامزادگان کرده و حتی متولی آنرا تعیین کرده که خلاصه آن چنین است:

 ‹‹وقـف صحیـح شرعی و حبس مخلد برعلی امام واجب التعظیم نمود›› وقف نـامـه می‌گوید:

به امر قبله عالم و زبده بعضی از اولاد بنی آدم اعنی پادشاه جم جاه ملایک پاسبان پادشاه طهماس دام ظلله العالی امام قلی خان وقف نمود تمامی باغچه حرم و میدان اقباق مع حمام و درب امامزاده و یک سُبع از مزرعه خم پیچ را از املاک و باغات و رشته قنات بالا و پائین مع آنچه در مزرعه مزبور می‌باشد... غفران پناه سلاله السادات، شرف الدین میر محمد متولی نسلاً بعد نسل بر اولاد میر شرف الدین محمد مسمی به میرزا جعفر برکف باکفایت عالی حضرت السید النجیب الحسیب میر شمس الدین، محمد مادامی که در قید حیات باشد. 

 

کتیبه های سر درب و بیرون و داخل بقعه هفده‌تن

 

•         کتبیه سردرب حیاط امامزاده به طرف شمال، به خط ثلث با کاشی معرق زرد رنگ، بر متن لاجوردی سیر: (این کتیبه همانند کتیبه طولانی زیر گنبد، اگرچه با نام خدا و پیامبر و آل علی (ع) آغاز شده، پر از چاپلوسی نسبت به شاه صفوی (جانشین خدا در زمین و قهرمان آب و خشکی...) است.

الحمدالله الذی منه التائید و الیه الانتها و الصلوه والسلام علی خاتم الانبیاء الاصفیا محمد المصطفی وآله، سیماالمرتضی علی و... العصومین و بعد فقد امر بعماره هذا الروضه المنوره فی الایام خلافه خلیفه الله فی الارضین قهرمان الماء الطین ابوالمطفر شاه عباس الحسینی الصفوی بهادرخان خلدالله تعالی ملکه و سلطانه و افاض علی العالمین بره واحسانه الخان العادل امیرالامراء فی الزمان، ناشرالمعدله والبروالاحسان امامقلی خان ایده الله تعالی ضلاله العلی الی انقراض الزمان فی، ۱۰۳۳. [۲۴]

•         کتیبه بالای ایوان امامزاده به خط ثلث سفید بر متن لاجوردی باکاشی معرق

قال الله سبحانه تبارک و تعالی و الذین آمنوا وعملوالصلحات فی روضات الجنات لهم ما یشاوون عند ربهم ذلک هوالفوز الکبیر، ذالک الذی یبشر الله عبادالذین آمنو و عملوالصالحات قل لااسئلکم علیه اجرالاللموده فی القربی و من یقرف حسنه یزوافیها حسبان الله غفور شکور صدق الله فی ۱۰۳۱،

•         در دو طرف ایوان به همان سبک در دولوحه مربع عبارت ذیل نوشته شده‌است:

 ‹‹غلام با اخلاص پادشاه›› سمت راست ‹‹دین پناه امام قلی خان فی ۱۰۳۲›› سمت چپ در آوردند، متضمن سوره هل اتی (سوره انسان)، است، از ابتدا تا انتها جز دوکلمه آخر که گویا جا نبوده و نوشته نشده‌است.

•         کتیبه روی سنگ معجر در ورود به حرم به خط نستعلیق گل و بوته دار برجسته:

زنده یاد جاج ابوالقاسم مهاجری که اذان معروفش در مسجد حاجی، اذان موذن‌زاده اردبیلی را تداعی می‌کرد و، زنده یاد حاج آقا تقی میثمی که به خاطر صدای ملکوتی‌اش همانند عندلیب تولایی در خاطره مردم گلپایگان همیشه زنده‌است، اشعار کتیبه‌های هفده‌تن را برای مردم می‌خواندند. آشیخ، فرزانه مرد نابینایی که در هر ماه رمضان در مسجد جامع گلپایگان، دعای «یا علی یا عظیم یا غفور یا رحیم» را می‌خواند نیز ـ این اشعار را از حفظ داشت. [۲۵]

شهی که ترک فلک شد کمینه چاکـر او

به قدر، در دوجهان نیست کس برابر او

مـرا اگـر طلبـی رو بـرآستـان شهـی

کـه هیچ کـس نـرود نـا امیـــد از در او

ز آفـتــاب قیــامت نبــاشدش بـاکـی

کسی که سایه لطف علـی است بر سـر او

محمــد عربــی آبروی هـر دو سـرا

کسی که خاک درش نیست خاک بر سر او

شنیده ام که تکلم نموده همچو مسیح

بـــدین حدیـث لب لعــل روح پــرور او

که من مدینه علم و علی دراست مـرا

عجب خجسته حـدیثی کـه مـن سگ در او

دلا مـحبت حیـدر مـجو بـی پـدری

کـه دست غیـر گـرفتـه است پـای مادر او

مـدام کاشی مـداح وصف شه گوید

علی است در دو جهان شاه و میـر و سرور او 

 __________________________ 

•         کتیبه طولانی زیر گنبد به خط نستعلیق طلائی بر متن سفید ـ در حاشیه در سقف زیر گنبد:

این کتیبه نیز با چاپلوسی های زشت نسبت به شاه صفوی همراه است که عادلی تمام عیار است و هرگاه روترش کند، رستم دستان هم از بیمش خواهد لرزید و...

هـزار شکـر کـز آثـار فضل سبحانـی

جهان رهیـد زالطاف شـه ز ویـرانــی

خـدیو دهر شهنشاه شه نشان عبـاس

کـه چره می‌کنـدش چاکـری و دربانی

زمانه گشته به عدل وی آن چنان معمور

که نیست درخم زلــف بـتان پریشانی

زبیم آب شـود زهــــره در دل رستـم

گهی که از غضبش چین فتد به پیشانی

ولـی امـام قلی خــان کـه هیچ ننماید

بـه جیب دولت او شـوکت ثـمرخــانی

بنـای گنبد ایـن روضه را اشاره نمــود

تمـام گشت بـه اقبـال و فــر یـزدانی

چه روضه غیرت بستان برای روضه خلد

چــه روضه قبــله کــروبیـان روحانی

مـقام مـدفن بـرهان اتقیــا یــعنــی

ابـوالحسن دُرِ درج علـی عمـــــرانی

ابوالحسن گـلی از گلشن امــام حسن

که هست خاک درش، سرمه سلیمانـی

عمارتش که بـود زیـب کـارخانـه کن

بــه خاک بوسی و عجز، آفتاب نورانی

ز آستـانــه او نـــور اقـــتباس کنـد

هــزار کشتی مهر، اندر اوست طوفانی

اگر چه صد چو نظامی و انـوری و ظهیر

نمی سزنـــد سخن سنج مجلس خانی

 

در کتبی چون « بحرالانساب الکبیر فی انساب العلویین » که منسوب به منصوربن موسی کاظم است و قیس آل قیس (منصورالباز الشهب) آنرا تصیحیح کرده‌است،  اشاراتی به هفده‌تن، سفر هیئتی از جرفادقان (گلپایگان) به مدینه و دیدار با حضرت علی (ع) و... شده که بدون نقد و پژوهش نمی‌توان پذیرفت. 

 

بقعه ناصر بن علی 

 

درقسمت شرقی هفده‌تن و در فاصله چند متری آن است. در مورد شهادت ناصربن علی شایعاتی وجود دارد که سنگدلی قاتلین او را می‌رساند. مردم می‌گویند کسانی که او را شهید کرده‌اند (شهریار و دار و دسته اش)، از ایادی خلیفه عباسی بوده‌اند و در نهایت بی رحمی ناصربن علی را زنده لای جرز دیوار گذاشته و شهید کرده‌اند. این بقعه نیز توسط امامقلی‌خان سردار لایق دربار صفویه ساخته شده که بعدا تعمیر گردیده‌است.
 

مسجد حجه الاسلام 

 

مسجد حجه الاسلام، یادآور آخوند ملا زین العابدین گلپایگانی ( صاحب انوارالهدایه و معروف به حجه الاسلام)این بنا یادآور آخوند ملا زین العابدین گلپایگانی ( صاحب انوارالهدایه و معروف به حجه الاسلام) است.
در ورودی مسجد به راهرویی بطول چهل متر با سقف زیبایی به ارتفاع ۵ متر راه دارد.
صحن مسجد ۳۲ متر طول و ۲۴ متر عرض دارد. مسجد در سمت غرب واقع شده و در دو سمت در ورودی آن دو دهلیز قرینه بنا شده‌است.
روبروی در مسجد، محراب زیبا و جذاب آن به طول ۳ متر و عرض دو متر و ۶۰ سانتیمتر قرار دارد. این مسجد که حدود ۱۷۰ سال پیش ساخته شده، گنبد دوپوشی دارد که ارتفاعش تا صحن مسجد ۱۶ متر است.
مسجد حجه الاسلام گلدسته ندارد و سقف آن با طاق ضربی با آجر و کاشیهای زیبا پوشانده شده‌است.
در سمت شرق مسجد، شبستان با ستونهای جذابش قرار دارد. آرامگاه حجه الاسلام (آخوند ملا زین العابدین) هم در همین مسجد واقع شده که در منبت‌کاری شده و گچ بری های زیبایی دارد.
مسجد حجه الاسلام در خیابان امام حسین گلپایگان واقع شده و به شماره ۱۴۲۰۹ به ثبت آثار ملی ایران رسیده‌است.

 

گنبد بابامصری

 

گنبد بابامصری در مسجدی به نام مسجد میرزا ابوالحسن قراردارد و سابقاً در جنب گنبد فوق حمامی هم به این نام وجود داشته‌است این بنا دارای ارزش تاریخی وهنری است و احتمالاً بنای آن در دوره ایلخانی روی بنای قدیمی دوره سلجوقی ساخته شده‌است و تاریخ ساخت آن ۱۲۲۵ هجری قمری است. 

 

مسجد جامع سر آور

 

در ۱۶ کیلومتری شمال خاوری گلپایگان و ١٠ کیلومتری شهر گوگد، مسجد ساده ای قرار دارد که جاه و جلال اش، علاوه بر صفای آن، دنیایی هنر است. اگر این بنا در هر کشور پیشرفته ای بود، هنرآموزان را از سراسر کشور به آنجا می‌بردند تا به تماشا بنشینند. مسجد جامع سرآور در مرکز روستای سرآور (در کنار جاده اصلی گلپایگان موته) واقع شده است. جمعیت این روستا حدود ٨٠٠ نفر است که بیشتر کشاورزی می‌کنند.

 

 ستونهای مسجد سرآور گلپایگان، اوج زیبایی و هنردرگذشته جلوی مسجد (در محل عبور جاده) حیاطی هم بوده که متاسفانه با عبور جاده از وسط آن، محو شده است. آنچه از این مسجد باقی مانده طرحی بسیار ساده و مربع شکل است. از تاریخ‌هایی که روی منبر و درب چوبی مسجد، حک شده چنین برمی‌آید که بخش اصلی بنای مسجد مربوط به دوران تیموریان است، البته در زمان صفویان نیز به این مسجد توجه شده است.

 

در تاریخی مسجد سرآور

 

مسجد سرآور، ۳ در ورودی دارد (در جنوبی، در غربی و درب شرقی) که به بارگاه امامزاده متصل به مسجد راه دارد.

 

طول تنها ایوان فعلی مسجد،١٠متر است که دارای دو ستون چوبی به ارتفاع ۵/۴ متر می‌باشد. در قدیم درب غربی مسجد در وسط همین ایوان بوده که بعلت ارزش تاریخی و هنری آن و جلوگیری از دستبرد بیشتر، جایی دیگر نگهداری می‌شود.

 

در دارای ١٩٠سانتیمتر طول و ١١٠ سانتیمتر عرض است (عرض هر لنگه در ٥٥ سانتیمتر) دور تا دور هر لنگه در به عرض ١٠ سانتیمتر و به صورت حاشیه بسیار ظریف، منبت کاری شده است. در قسمت پایین هر دو لنگه تا وسط آن،منبت هایی به صورت گل و بوته انجام شده است.

 

در وسط هر دو لنگه، نام علی بن ابیطالب، چهار بار به صورت خط بنایی به صورت مربع در آمده است. در قسمت پایین در، قفلی بصورت آویز قرار دارد.

 

در قسمت بالای لنگه چپ در، داخل دایره ای، بخشی از آیه ۱۸ سوره جن کنده کاری شده است. «ان المساجد لله» (معابد و مساجد برای خدا و در جهت او باید باشد) در روی لنگه راست بقیه آیه مزبور «فلا تدعوا مع الله احد» (جز به آن یگانه، سمت هیچ دوگانه و بیگانه ای نروید) و نیز «عمل الاقل العبد نجار محسن» (کار کمترین بنده خدا، نجار محسن) و تاریخ ساخت در سنه ٩٧٩ هجری قمری حک شده است. تاریخ مزبور اشاره به دوره حکومت شاه تهماسب یکم از سلسه صفوی دارد.

 

ستون های مسجد سرآور

 

وسط مسجد سرآور، چهار ستون چوبی قوی دیده می‌شود. سر ستونها دارای گره کاریهای بسیار زیباست و به سر ستونهای مسجد جامع شهر «کوکند» (kokand) در کشور ازبکستان بسیار شبیه است. این چهار ستون تمام وزن سقف را تحمل می‌کنند. مسجد سرآور نیز همانند سایر بناهای تاریخی دیگر از هتاکی سوداگران تاریخ در امان نبوده و معلوم نیست چرا مرکز این چهار ستون را کنده اند... دودگرفتگی و غبار زمان، به نوشته های روی تیرها و تکه های چوبی (اشعار مذهبی و احادیث و آیات قرآن) را صدمه زده است.

 

مسجد سرآور یک منبر چوبی تاریخی نیز دارد. این منبر پنج پله، حدود دومتر و نیم ارتفاع و نیم متر عرض دارد و از نظر هنر منبت حرف ندارد.

 

در تکیه گاه بالای منبر، تاریخ ۸۱۱ هجری قمری و اسم ابراهیم بن علی بن ابراهیم سرالواری(سراوری) حک شده است. در کناره خارجی سمت چپ منبر آیه ٢٥٥ سوره بقره در دو خط کنده کاری شده و در انتهای آیه شخصی بنام «علی بن محمد بن علی بن احمد سراوری» تقاضای بخشش و غفران از پروردگار نموده است. و در سمت چپ و بالای منبر چنین آمده: «عمل استاد حاجی ابن محمد علی خانیساری» لبه های بالایی دیواره های منبر شامل هنر گره چینی چوب می‌باشد و خود دیواره ها از تکه های مستطیل شکل چوب تشکیل شده است. متاسفانه دزدان هنر، همانند شیر پای منار و سنگ رُخام بالای در ورودی بقعه ۱۷ تن ـ بخشی از در مسجد کوچک سرآور را نیز، صدمه زده اند. زراندوزان هنوز هم شبه منبر معروف مسجد سرآور که پیشتر مورد دستبرد قرار گرفت، نظر دارند...

 

شهر باستانی آذرآباد

  

آذرآباد که به دوران ساسانیان مربوط است، یادآور نیاکان زردتشتی ما است که به آتش (آذر) به چشم احترام می‌نگریستند. این شهر امروز در منطقه ورزنه گلپایگان (گلشهر) و در فاصله ۲۵ کیلومتری گلپایگان قرار دارد. برخی آذرآباد را نام قدیم ورزنه امروزی که بخشی از شهرستان گلپایگان است می‌دانند.

 خانه تاریخی یوسفی هم در ورزنه بنا شده و  از آثار به یادگارمانده از دوره قاجاراست. خانه مزبور که با شماره ۱۹۰۴۵ درفهرست آثار ملی به ثبت رسیده، حدود ۲۰۰۰ مترمربع مساحت دارد و ازمصالح آجر و خشت وگل ساخته شده و شامل یک شاه‌نشین و اتاق های تو درتو است. 

 

بقعه امامزاده ابوالفتوح در وانشون

  

درب قدیمی امامزاده ابوالفتوح شاهکار منبت کاری است.بقعه زیبای امامزاده ابوالفتوح سلیمان بن موسی بن جعفر(ع)، در روستای وانشان (وانشون) که جاذبه هایش کمتر از روستای معروف ابیانه نیست، در ۱۲ کیلومتری گلپایگان واقع و بنای آن با توجه به کتیبه داخل حَرم، به قرن دهم هجری مربوط می‌شود
بنا بر کتیبه، امامزاده از نوادگان امام موسی کاظم ( ع ) است برفراز بقعه چهارگوش آجری گنبدی هرمی و دوازده ترکی کشیده شده‌است که از زیبائی خاصی برخوردار است. روی صندوق آیاتی از قرآن مجید نوشته شده و کلمه «صندوق شاه حسین فرید ونشکوه» دیده می‌شود.
در میان دیدنی های وانشان (بابادودورشاه، لمبی،مورا، دزی، دیگا، کوه محد حیدر، قلعه جمال، حسن آباد، سدکرا، مقبره بهلون، برج حاج فرج الله و مزرعه امیریه) ـ امامزاداه ابوالفتوح، جایگاه ویژه‌ای دارد.
[۲۶]
کهنسالان وانشان گفته‌اند امامزاده ابوالفتوح بسیار قدیمی است و یک دلیلش، وجود درخت عظیم و فوق العاده قدیمی کنار دیوار آن است.
نوع سازه و مصالح و همچنین نوع بنای امامزاده ابوالفتح وانشان، می‌تواند بعنوان یک پروژه برای اهل هنر و دانشجویان معماری مورد استفاده قرار گیرد.
بنای امامزاده از نوع گنبد دوازده ترک از نوع رگ بوده و از دو بخش اصلی و الحاقی تشکیل شده‌است. بخش اصلی بنا فضای زیر گنبد است که به دوره صفویه مربوط می‌شود و بخش الحاقی مربوط به دوره قاجاریه و سال ۱۳۳۸ قمری (حدود ۱۰۰ سال پیش) است. البته در دوره معاصر نیز به آن پرداخته شده و امامزاده اکنون ضریح تازه ای دارد.
فضای داخلی گنبد (گنبذ) دارای یک صندوق چوبی منبت کاری شده بسیار نفیس است که در حال حاضر ضریح روی آن قرار گرفته است. چون صندوق چوبی زیر ضریح است نمی‌توان تاریخ ساخت آنرا بررسی نمود.
در فضای داخلی گنبدخانه، فضایی مستطیل شکل یا آسمانه با سقفی تیرپوش و مسطح قرار دارد. زیر سقف چوبی نقاشی و خوشنویسی زیبایی با خط نستعلیق دیده می‌شود. که کار استاد محمود نجار و استاد یوسف خوانساری است.
درب قدیمی امامزاده ابوالفتوح که یکبار در سال ۱۳۰۹ زراندوزان یهودی به آن طمع کردند، شاهکار منبت کاری در زمان شاه تهماسب صفوی است.

گفته می‌شود کتیبه روی در، کار استاد قاسم حسین خوانساری است. تاریخ اتمام کار این در زیبا، سال ۹۹۰ هجری قمری است. یعنی بیش از سه قرن قدمت دارد. بر روی در انبوهی از منبت کاری های نه چندان گود با نقوش اسلیمی و خطایی (با نسبتی برابر)، دیده می‌شود.

(منبع: http://vaneshani.blogfa.com و سایر وبلاگ‌های وانشان)

 

درب قدیمی امامزاده ابوالفتوح شاهکار منبت کاری استدر متن عربی زیارتنامه این امامزاده (در سطر پنجم زیارتنامه که در حرم است)، کلمه فارسی شاهزاده به چشم می‌خورد.
این زیارتنامه قدیمی، در سال ۱۳۵۱ با خط زیبای محمد صانعی خوانساری مجدداً خوشنویسی شده‌است.
السلام علیک یا سیدی وابن سیدی یا شاهزاده ابوالفتوح...

 

شمعون کلیمی و در عتیقه شاهزاده ابوالفتوح

 

در سال ۱۳۰۹ هجری شمسی شخصی به نام شمعون کلیمی برای خرید درب عتیقه شاهزاده ابوالفتوح روستای وانشان به خادم آن مراجعه می‌کند و ایشان هم حکم شرعی فروش درب ها را از روحانی محل (مرحوم آیه الله شیخ محمد صادق علامه) می‌پرسد،
کهنسالان نقل کرده‌اند که ایشان پاسخ می‌دهد :اگر این درب قابل استفاده نیست، فروش آن مانعی ندارد و باید پول آن را خرج تعمیر و مرمت زیارتگاه شاهزاده ابوالفتوح کنید..
پس از این فتوا، درب امامزاده به فروش می‌رسد. اما بعد از مدتی شمعون هنگام خروج از مرز ایران، گیر می‌افتد و در بازجویی می‌گوید که این در را از خادم زیارتگاه شاهزاده ابوالفتوح خریده‌است.

ماموران حکومتی به خادم شاهزاده ابوالفتوح مراجعه می‌کنند او هم می‌گوید: من به حکم مجتهد محل‌مان این درب را فروخته ام و سرانجام شیخ محمدصادق علامه را برای محاکمه به اراک احضار می‌کنند. این محاکمه سالها طول می‌کشد و در نهایت در تاریخ ۵ فروردین ۱۳۱۹ دادگاه استان تهران به این دلیل که معامله درب امامزاده سال ۱۳۰۹ صورت گرفته و درب امامزاده دراول آذر سال ۱۳۱۰ درفهرست آثار ملی ثبت شده، روحانی مزبور را تبرئه می‌کنند.
هیئت دادرسان شمس الدین امین علائی و محمدحسن خاتون آبادی بوده و پرونده مزبور در وزارت دادگستری شماره ۵۸۱۰/۱۸ دارد.
 

 

بقعه باب شیخ / دره شهیدان / گوشه  

در دامنه ارتفاعات کوه الوند و مشرف به دشت «لورمش» در شمال شهر گلپایگان کمی بالاتر از معدن سرب آرامگاه ساده و بی الایش باب شیخ (بابا شیخ) قرار دارد. دره شهیدان و گوشه (محمد مالک) هم در همین مسیر است.

توصیف کازانتزاکیس از فرانسیس اسیزی، یادآور باب شیخ، گوشه و «دره شهیدان» استدرّه گوشه دارای چشمه آب و یک آبگیر با سنگهای بلوری است. سنگهایی که به دست طبیعت به اشکال زیبای هندسی درآمده اند.

جوانانی که در تابستان به منطقه باب شیخ و دره شهیدان سر می‌زنند گاه از دامنه کوه الوند بالا رفته و خود را به بالای ارتفاعات (تخت پهلوان صابر) می‌رسانند. [۲۷] 

صالح پیغمبر

 

این زیارتگاه در در قله کوه واقع شده‌است. در گذشته‌های دور راه برای صعود به قله کوه وجود داشته و امروزه از زیر قله به دامنه کوه شیبی بسیار تند مانند دیواره سنگی وجود دارد و صعود به آن یکی از مشکلات کوهنوردی است.

در افواه شایع است که آجرها را پشت بز می‌بستند و از راهی که امروزه صاف و پرتگاه شده‌است به قله کوه حمل می‌کرده‌اند. در زیر کوهپایه، تخته سنگ عظیمی است که شبیه به شتر خوابیده‌است. مردم پاک و خوش قلب آنرا «ناقه صالح» می‌پندارند و جالب آن است که داستان مشهور سامسون و دلیله (درباره صالح پیغمبر) بین مردم رواج دارد.

 

امامزاده عمران ابن علی

 

بقعه امامزاده عمران ابن علی در گوگد قرار دارد. در گوگد مردم معتقدند که این بقعه بسیار قدیمی است. درهای ورودی این بارگاه، ارزش زیادی داشته است و گویا در محل دیگری نگهداری می‌شود. این بنا در ۲۰ سال گذشته بازسازی شده‌است.
 

ظرف آتشدان مفرغی 

 
یکی از اشیاء باستانی گلپایگان (که در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود)، ظرف آتشدان مفرغی ۶ ضلعی است به بلندی ۷۱ سانتی متر و گشادی دهانه بالا ۹۴/۵ سانتی متر. این آتشدان دارای سه پایه‌ای به شکل پنجه پای شیر است و سه دستگیره نیز دارد. از آثار قرن سوم یا چهارم هجری است که نام جرفادقان هم شبیه کتیبه‌های قدیمی به زبان عربی بر دسته آن کنده کاری شده‌است. آیا این آتشدان، متعلق به آتشکده پیش از اسلام است؟
 

قلعه باقر خان 

 

در شمال شرقی گلپایگان و در دشت باباعبدالله قلعه‌ای وجود داشت که در جنگها مورد استفاده قرار می‌گرفت و به مرور ایام خراب شد. گرچه اکنون در حوالی قلعه کشت و زرع می‌شود اما، هنوز آثار آن پابرجا است. باقرخان از سواران دلیر و سرکرده فوج گلپایگان بود. دیگر قلعه‌های شهر عبارتند از:

قلعه ادیب (پشت بارو)، قلعه قدسی، قلعه سر رباطان (سلواتون)، قلعه اسفنجه، قلعه گبری، قلعه رکابدار، قلعه اختخوان، قلعه حسن فلک، قلعه حسن آباد، قلعه وداغ (تپه تاریخی و دیدنی روستای وداغ که در زیر آن تمام امکانات زندگی پیشینیان شامل حمام و سرداب با استفاده از اصول معماری حیرت انگیز بنا شده بود.)...

قلعه ادیب (پشت بارو)

از دیوار بارو که نشان از هویت باستانی گلپایگان است، متاسفانه امروز تنها قسمتهای اندکی باقی است. آنچه که امروز از دیوار بارو باقی مانده است شامل سه قسمت می‌باشد:                   

۱ـ قسمتی از دیوار و یک برج مخروبه واقع در صحرای عرب ،در کنار پل جدید رودخانه                  

۲ـ قسمتی کوتاه که ارتفاع آنرا برای همگونی با دیوار ساختمانهای مجاور کم کرده اند، (واقع در پشت مسجد عمو کرم)               

۳ـ قسمت از دیوار و دو برج واقع در صحرای پُشته که یکی از برجهای آن به عنوان دیوار منزل مورد استفاده قرار گرفته و تا حد ممکن کوتاه شده است. 

رودخانه گلپایگان (رود قبله)

 

رودخانه گلپایگان که از ارتفاعات زاگرس در مجاورت سرشاخه های زاینده رود و دز سرچشمه می‌گیرد اصلی ترین شبکه زهکش منطقه را تشکیل می‌دهد.
این رودخانه علاوه بر اینکه مهمترین منبع تأمین آب شهرستان گلپایگان محسوب می‌گردد وظیفه تخلیه سیلابهای حوضه را نیز به عهده دارد. همچنین حجم زیاد از منابع شن و ماسه را برای منطقه فراهم می‌کند.
بیشه زارهای اطراف رودخانه از در بند کوچری تا انتهای دربند در دراز به فاصله بیش از ۲۵ کیلومتر، اکوسیستمی بی همتا و اصلی ترین مرکز طبیعی گردشگری را برای گذران اوقات فراغت مردم شهرستان گلپایگان ایجاد نموده‌است.
اطراف رودخانه گلپایگان از محل صفر احمد تا دربند در دراز به طول بیش از ۲۵ کیلومتر دارای بیشه زارهای سرسبز و متراکمی از انواع درختان تبریزی سپیدار، چنار بید، زبان گنجشک، سنجد، گز، نسترن، قیچ، اشک ارژن و انواع علفهای هرز مانند نی، مرغ، شیرین بیان، تلخ بیان، پونه، ترشک، چگن، خارشتر انواع خار و دیگر گیاهان خودرو بوده و در تراسهای و ماندرهای آن به غیر از کاشت انواع محصولات زراعی، و صیفی درختان مثمری چون با دام، گردو زردآلو، سیب، آلوچه، آلبالو، به، انگور و آلو کاشته شده‌است.
در این بخش آب رودخانه دائمی بوده به همین سبب انواع ماهیان رودخانه‌ای و کپور ماهیان، بخصوص در نواحی عمیق و محل بندهایی که آب را به مزارع و روستاها می‌رسانند زندگی می‌کنند.
[۲۸]

این رودخانه که از کوههای جنوبی خوانسار هم می‌گذرد، پس از گذشتن از گلپایگان لعل بار (اناربار) نامیده می‌شود و مازاد آن در مشرق شهرستان قم به مسیله می‌ریزد. [۲۹]

«پل قاضیید»، با پایه‌های سنگی و طاقهای آجری که در سیلابهای عظیم سالهای ۱۳۱۳-۱۴ گلپایگان را نجات داد، روی همین رودخانه‌است. روی رودخانه مزبور، در نزدیکی قریه اختخوان از توابع گلپایگان سد مهمی بسته‌اند.
رود گلپایگان رودخانه مهم این شهرستان است که در کتاب‌های جغرافیایی رود قبله نیز نامیده می‌شود. این رودخانه از این جهت رود قبله نام گرفته که جهت جریان آب آن رو به قبله (از جنوب باختری به شمال خاوری) است. شاخه‌ها یا شعبات این رودخانه از خاور کوه سفید (شمال گردنه پس گله)، کوه دره روغنی در شمال باختری روستای خلعت پوشان، بلندی‌های مشرف به روستای مغاندر و کوه قبله واقع در جنوب باختری آبادی آغچه (آقچه یا آخچه) سرچشمه می‌گیرند. این مناطق همگی جزو منتهی‌الیه شمال باختری شهرستان فریدن هستند.

 

دیگر آثار قدیمی گلپایگان

 

v     کاروانسرای طور در روستای دُر که شباهت زیادی با مهمانسرای عباسی شهر اصفهان دارد،

v     باغ برج علی اکبری در سر رباطان،

v     خانه احمدی،

v     حمام ملا اسد‌الله،

v     مسجد حجت‌الاسلام،

v     پل قاضی زاهد،

v     حمام بابا عبد‌الله،

v     خانه معظمی‌ها و خانه شجاع نظام در سر رباطان، و ــ

v     حمام حاجی، از دیگر آثار قدیمی گلپایگان است.

 

کفترخانه های گلپایگان

 

معماری داخلی كبوترخانه ها استثنایی است؛ گلپایگان براستی دیدنی است، این شهر در میان دشتی که از همه سو به کوههایی بلند منتهی می‌گردد قرار دارد. تمامی دشت از درختان پوشیده شده‌است، در میان باغات، کفترخانه (کبوترخانه)‌های متعددی وجود دارد.

کبوتر خانه‌ها، بناهای خشتی بزرگی هستند که توسط کشاورزان بنا می‌شده‌اند. این بناها دارای تیرهای چوبی متعدد در ناحیه فوقانی و شبکه لانه زنبوری و متخلخلی در بخش داخلی خود هستند که مکان مناسبی برای زندگی کبوتران است. کبوترها برای تغذیه از آفات مزارع استفاده می‌کرده‌اند و فضولات آنها نیز بعنوان کود در مزارع کاربرد داشته‌است...

 

همچنین کشاورزان برای تغذیه خود نیز از تخم کبوترها استفاده می‌کردند. این روش نگهداری از مزارع، بسیار مترقی است.

معمار ایرانی به دلیل نگاه عالمانه به اقلیم و علم زیست شناسی، عجایبی حیرت برانگیز و ماندگار را در این سیاره خاکی تحت عنوان کبوترخانه های ایرانی خلق کرده‌است.

معماری داخلی کبوترخانه ها استثنایی است؛ عظمت این بناها هم به سبب گستردگی و شکوه و هم به سبب تنوع در فرم اعجاب برانگیز است و این بناها مانند سایر آثار معماری ایرانی هم از عملکرد وافر و هم از فرم زیبایی پیروی کرده‌است.

طراحی و عملکرد کبوترخانه ها، بسیار جالب و عالمانه بوده، به گونه ای که در جذب کبوتران و خلق زیستگاهی امن برای کبوتر، حیرت برانگیز بوده‌است.

کبوترخانه ها مانند دژ نظامی در برابر همه دشمنان کبوتر که کم هم نیستند، مقاوم و نفوذ ناپذیر بوده‌است.

ساختار معماری کبوترخانه به گونه ای بوده که نه تنها پرندگان شکارچی مانند قوش، جغد و کلاغ، بلکه هرگز پرندگان مهاجم را نیز درون برجها راهی نبوده‌است؛ چرا که نحوه ساخت این کبوترخانه به گونه ای بوده که امنیت همراه با آرامش و آسایش کبوتران را تأمین می‌کرده‌است. دقت در اجرای این برجهای کبوتر، به حدی بوده‌است که درصد اشتباه ورود پرندگان مزاحم را به صفر می‌رسانیده، چرا که اگر حتی یک مورد پرنده یا حیوان مهاجمی به درون این کبوترخانه راه می‌یافت، هرگز هیچ کبوتری احساس امنیت نمی‌نمود و کبوترخانه خالی از حضور کبوتران می‌شد.

فضای داخلی کبوترخانه گاهی محل تجمع حدود ۲۵ هزار کبوتر می‌شد. آشیانه ها آن چنان زیبا و منظم با مدول های یک شکل و از مصالح کاهگل ساخته شده بود که در تابستان بسیار خنک و به گونه ای بوده‌است که باد در فضای آن جاری (بادگیر) بوده و برعکس در زمستان گرم و از وزش بادهای سرد محلی در امان بوده‌است. همه این تمهیدات منجر به خلق این شاهکارهای معماری یعنی کبوترخانه های ایرانی شده‌است.

قطر سوراخهای ورودی کبوتران به داخل برجها به اندازه ای ساخته شده‌است که تنها کبوتران می‌توانستند وارد آن شوند و پرندگان مهاجم قادر به ورود به داخل آن نبودند. جالب توجه این که برای دقت یک اندازه بودن قطر سوراخهای کبوتر بویژه در کبوترخانه های سبک گلپایگان از تنوشه (لوله های سفالی) استفاده می‌شده تا سوراخها یکسان اجرا شود؛ نه بزرگتر بود که پرندگان مهاجم وارد شوند و نه کوچکتر که کبوتران بزرگتر نتوانند وارد کبوترخانه ها شوند.

دیگر از تجهیزات دفاعی کبوترخانه های ایرانی تمهیداتی بوده که در مقابل ورود گربه و روباه و تا حدی آدمیزاد و نیز مار و موش اعمال می‌شده‌است. موش گرچه مستقیماً دشمن کبوتر نبوده، اما با کانال سازی در زیر پی ها، برجها را خالی و سوراخ می‌کرده و راهی را برای ورود سایر حیوانات شکارچی واز زیرزمین برای نفوذ مارها فراهم می‌ساخته‌است.

دیگر از تمهیداتی که ایرانیان در دفع دشمنان کبوتر و جذب کبوتران در کبوترخانه ها اندیشیده بودند عبارت بود از استفاده از بوی برخی از جانوران مانند گرگ و کفتار و بوی برخی از گیاهان مانند کندر و سراب برای محافظت کبوتران.در برخی از کبوترخانه های ایران از جمله روستاهای گلپایگان سر گرگ و کفتار را در کبوترخانه می‌گذاشتند که هنوز هم تا این اواخر سرکفتاری در کبوترخانه رباط ابوالقاسم گلپایگان مشاهده می‌شد.

معماری زیبای کبوترخانه های ایرانی، همراه با عملکرد اقتصادی آن یعنی کارخانه ساخت مرغوب ترین کود شناخته شده در جهان بر کسی پوشیده نیست. از علوم دیگر در ساخت برجهای کبوتر همچون استفاده از دانش فیزیک با توجه به اصل تشدید ( رزنانس) به منظور توجه و پرواز همزمان دسته جمعی حدود ۱۴ هزار تا ۲۵ هزار کبوتر در اثر برخاستن ناگهانی که ارتعاشات بسیار قوی را به دنبال دارد، عالمانه بهره برده شده‌است. هندسه و ریاضیات به خاطر به حداکثر رساندن سطح در حجمی ثابت و بهره گیری از اصول زیباشناختی آن چشم گیر است.

طراحی و انتخاب سایت های دایره ای برای ساخت کبوترخانه با فضاهای تو درتو در مقاومت بالای آن نقش داشته‌است. نقل شده‌است که مارها قادر به بالا رفتن از سطوح منحنی مانند استوانه نیستند.

توجه به ابعاد طرح توسعه افقی و عمودی و ساخت کبوترخانه های پلکانی و طبقه طبقه بودن بنا، راحتی بازسازی و مرمت را به دنبال داشته‌است. در مناطق گرم و خشک که حضور آب جاری امکان پذیر نبوده، با احداث چاه و ایجاد جایگاههای «آبشخور» امکان استفاده کبوتران از آب را فراهم می‌ساختند. [۳۰]

 

سّد گلپایگان، اولین سّد مدرن ایران

 

اولین «توپی» بتنی در ایران در سد گلپایگان ساخته شد.سّد گلپایگان اولین سد مخزنی خاکی و اولین سد مدرن ایران است.

مطالعات این سد در سال ۱۳۲۳ شروع شد. عملیات ساخت آن نیز در سال ۱۳۲۶ آغاز و در سال ۱۳۳۶ به بهره‌برداری رسید.

سد سنگریزه‌ای گلپایگان با هسته رُسی مایل است و با شیوه قدیمی ساخت سدهای خاکی بر روی پی سنگی شِل ساخته شده‌است.

در سال ۱۳۴۹ـ۵۰، به تراز تاج سد ۵ متر و به تاج سرریز آن، هفت متر افزوده شد و در نتیجه ظرفیت مخزن از ۲۸ به ۵/۴۲ میلیون متر مکعب افزایش پیدا کرد.

سیستم آبگیر ـ تخلیه کننده سد گلپایگان شامل دو لوله به قطر ۳۶ و ۵۶ اینچ و به طول ۲۱۰ متر می‌باشد که به دو سری شیرهای هاول بانگر مجهز می‌گردند.

تجهیزات نصب شده در این خطوط عبارتند از: آشغالگیر ورودی، دریچه تعمیراتی رأس، شیر پروانه‌ای اضطراری و شیر سرویس هاول بانگر.

سد گلپایگان با تلاش بسیار ساخته شد.

سد گلپایگان در ۲۵ کیلومتری جنوب غربی و ۱۸ کیلومتری جنوب باختری شهر گلپایگان در نزدیکی روستای «اختوان» بر روی رودخانه قم‌رود (اناربار) واقع شده‌است.

هدف از احداث این سد جلوگیری از خسارات ناشی از سیل و تأمین آب کشاورزی شش هزار هکتار از اراضی کشاورزی منطقه بوده‌است. ارتفاع سد از سطح زمین ۵۷ متر است.

تجهیزات فنی و امکانات رفاهی در زمان ساخت این سد محدود بود ولی با تلاش شبانه‌روزی و دلسوزانه سازندگان آن بعد از گذشت سالیان دراز از زمان بهره برداری تاکنون ایمنی و پایداری سد مطلوب و قابل قبول و مهم ترین منبع تأمین آب کشاورزی زمین‌های گلپایگان است.

با وجود اینکه یک هفته به سبب سرمای شدید و بارش برف زیاد، کار ساخت سد با مشکلات متعدد بر خورد کرده و متوقف شده و از طرفی اصولاً انجام این نوع کار در فضای تنگ، کار مشکلی است و به انجام مقدمات زیاد نیاز دارد. اما ۲۱۱ مترمکعب بتن در آب ریخته شد.

اولین «توپی» بتنی در ایران نیز، به دست متخصصان ایرانی بعد از تلاش مداوم، در سد گلپایگان ساخته شد. حجم کل مخزن این سد ۴۵ میلیون مترمکعب و حجم مفید مخزن ۴۲ میلیون مترمکعب است.

نقش مهندس علینقی بیانی در بنای سد گلپایگان

در آغاز ساختن سد اختخوان گلپایگان، مهندس طالقانی مسوول ساختن آن بود اما وی با آمریکایی ها برای ساخت سد کرج ارتباط پیدا کرد و استعفا داد. بعد از او مهندس علیقلی بیانی، یکی از موسسین شرکت آب منطقه ای تهران و از مجریان طرح لوله کشی آب تهران (نویسنده کتاب «عشق عرفانی » و مترجم کتاب حسّ مذهبی، بعد چهارم روح انسانی اثر «کرونتایم») که رشته تحصیلی اش مرتبط با سدسازی و لوله کشی شهرها بود به اختخوان رفت و دوسال و نیم آن جا بود و با وجود شرایط سخت زندگی در آنجا، نخستین سد خاکی کشور را تاسیس کرد. [۳۱]

 در ساختن سد گلپایگان،این استاد فرزانه نقش بی‌همتایی داشته‌است.

سد گلپایگان به عنوان اولین سد مدرن ایران و بدون هیچکونه ابزار دقیقی در داخل و خارج بدنه آن با بیش از نیم قرن فعالیت همچنان مهمترین منبع تامین آب زمینهای کشاورزی شهرستان گلپایگان می‌باشد.

اگرچه آخرین عملیات هیدروگرافی مخزن سد گلپایگان سال ۱۳۸۷ انجام شده و طی سالهای ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۹ برخی تعمیرات در سیستم هیدرو میکانیکال  صورت گرفته است اما، به دلیل سپری شدن پنج دهه از عمر مفید سد، بهره‌برداری نامناسب و به تبع آن بروز مشکلات فنی، مکانیکی و سازه ای...، این سد بدون مشکل نیست.

 

از آنجا که بعد از اتمام طرح انتقال آب سرشاخه های دز، به عنوان سدی رسوب‌گیر عمل کرده و همواره مخزنی پر آب خواهد داشت و برای تولید انر‍زی برق میتوان از آن بهره برد، به راهکارهایی چون انجام مطالعات جامع ایمنی، تعمیرات بازهم بیشتر در سیستم هیدرومکانیکال و الکترومکانیکال و ضرورت نصب ابزار دقیق نیاز دارد.

در حال حاضر با مشکلاتی چون: شیب تند و عدم محافظ سنگی ریپ راپ Rip Rap  در بالادست سد، ریزش جناح راست سرریز و فرسایش بتون کف حوضچه آرامش و، اشکال در سیستم تخلیه برج آبگیر، مواجه است. [۳۲]

 

عمده ترین مشکلات سد گلپایگان

 

از عمده ترین مشکلات سد گلپایگان خرابی دریچه تخلیه تحتانی رسوبات است که به به سال ۱۳۵۰ برمی گردد. در حال حاضر سازه تخلیه کننده تحتانی مناسب به منظور تخلیه سد در مواقع اضطراری و خصوصاً تخلیه رسوبات در محدوده دهانه آبگیر برج بتنی وجود ندارد... [۳۳]

انجام دوباره عملیات هیدروگرافی مخزن سد گلپایگان باید در دستور قرار گیرد.  این عملیات جهت تعئین میزان، نوع و چگونگی پخش رسوبات مخزن سد ضرورت دارد. باید دریچه های رأس، دریچه تخلیه تحتانی و شیرهای پروانه ای مدام کنترل شود و انجام تعمیرات اساسی آنها در اسرع وقت صورت گیرد.

اصلاح و تعمیر شیب و پوشش سنگی بالادست، ترمیم رویه بتنی سرریز و...بسیار ضروری است. [۳۴]

 

ماهیان موجود در سد گلپایگان

 

در سّد گلپایگان ماهی‌های سوف، کپور، ماهی سفید رودخانه‌ا ب و قزل آلا، قزل خال قرمز (رنگین‌کمان) ـ  یافت می‌شود:
ماهیهای سد گلپایگان بسیار مرغوب است.

 

کوچری

 

در منطقه کوچری چهار نمونه خط پهلوی کشف شده‌است که در کل ایران نمونه آن مشاهده نشده‌است. همچنین در این منطقه بزرگ‌ترین نقش صخره‌ای ایران به شکل بز کوهی با ۱۱۲ سانتیمتر طول و ۹۰ سانتیمتر عرض وجود دارد.

در منطقه کوچری بیشترین نقوشی که تکرار شده بز کوهی است که نماد فراوانی، نعمت و زایندگی به حساب می‌آید.

تنوع نقوش در سنگ نگاره‌ها به بیش از ۷۵ نقش می‌رسد و از نمونه‌های جالب سنگ نگاره‌ها می‌توان به وجود حفره‌ه ای روی سنگ یا کاپ مارک یا فنجان نما اشاره کرد که برای ترسیم صور فلکی و گاه‌شماری به کار می‌رفته است. [۳۵]

 

از کوچری رودخانه گلپایگان (اناربار) می‌گذرد که طراوت چشمگیری به آن منطقه بخشیده‌است. در گذشته کوچری، آسیاب آبی هم داشته که متاسفانه ویران شده‌است.

برای خیلی از گلپایگانی‌ها کوچری محلی است که می‌توانند با دوستان یا خانواده ساعاتی از بعداز ظهر یک روز تعطیل را در کنار رودخانه و هوای بهتری نسبت به شهر سر کنند، اما چند سالی است که جاده کوهستانی کوچری تبدیل به پیست دوچرخه سواری شده‌است. مسافتی که دوچرخه سواران طی می‌کنند حدود ۵۰ کیلومتر (رفت و برگشت) می‌باشد.البته برخی از دوچرخه سواران مسیر سرسبز دیگری مثل جاده شرکت زراعی – کارخانه شیر – روستاهای نیوان – گوگد – سعید آباد – قلعه موتور و جاده «حسن‌حافظ» تا بالای «گدار ماکوله» را بر می‌گزینند که در برخی موارد از جاده کوچری بسیار زیباتر است.

سد مخزنی کوچری یکی از پروژه‌های بسیار مهم و حساس از طرح دز به رودخانه قم‌رود (اناربار) بوده که احداث این سد برای تنظیم جریانات قابل انتقال از حوزه دز پیشنهاد گردیده تا با ذخیره آب در مخزن سد آب شرب شهرهای مورد نظر را در درازمدت با ضریب اطمینان نود و پنج درصد بتواند تامین نماید. با توجه به فقدان محل مناسب برای احداث سد در منطقه، بهترین محل برای ذخیره آبهای قابل انتقال از سرشاخه‌های دز در تنگه دربند حدود ۸ کیلومتری جنوب‌غربی گلپایگان در نزدیکی روستای کوچری انتخاب شده‌است.

 

در گلپایگان برخی با یادآوری آب‌گرفتگی ویرانگر سال ۱۳۵۹ نگرانی خود را از احداث سد کوچری پنهان نکرده، خواهان بررسی علمی و جدی تاثیرات آن هستند.

 

سال ۱۳۵۸ و بهار سال ۱۳۵۹ گلپایگان با بارندگی های بسیار شدید و ویرانگر روبرو شد و شدت بارش و تصاعد آبهای سطح الارضی، مزارع شهر را به باتلاق مبدّل نمود.

 

بیشتر قنات‌ها که قدمتی دیرینه داشتند بر اثر آب گرفتگی فرو ریخته و ویران شدند و جای خود را به مکینه هائی دادند که در حال حاضر کنتور بر روی آنها بسته شده و آب به صورت (لیتری) وارد مزارع شهر می‌گردد.

 

بعد از این واقعه که براستی برای کشاورزان مصیبتی تمام عیار بود، بخش وسیعی از مزارع جنوب غربی شهر ـ صحرای میدون ـ ویرانه شد و متاسفانه این تخریب بر بافتهای قدیمی بنا ها نیز تاثیر نامطلوب گذاشت و پس از فرو کش کردن آب در منطقه جلگه، باعث شکستگی بناهای قدیمی گردید که قطعا بر روی آثار تاریخی نیز تاثیر منفی را داشته است.

 

کشاورزی و دام داری

 

در گذشته كوچری، آسیاب آبی هم داشته که متاسفانه ویران شده‌استشهرستان گلپایگان یک قطب مهم کشاورزی و دامپروری کشور محسوب می‌شود.
اراضی آن بالغ بر ۳۰۰۰۰ هکتار (با بیش از ۱۲۰۰۰ بهره بردار) است که بیشتر به صورت اراضی زراعی می‌باشد.
اکثریت مردم این شهرستان کشاورز و دامدار بوده و غیر مستقیم به عنوان شغل دوم به کشاورزی و دامداری اشتغال دارند.
در بخش دامپروری تعداد دامهای سنگین حدود ۵۱۵۰۰ رأس و دامهای سبک ۱۱۲۰۰۰ رأس می‌باشد و توان تولید ۶۲۰۰۰۰ تن شیر، ۳۴۹۰ تن گوشت قرمز، ۴۸۰۰تن گوشت سفید با ۱۰۸ واحد مرغداری ۱۴۴۰۰۰۰ قطعه طیور را دارد.
همچنین ۶۵۰۰ کلنی زنبور عسل با حدود بیش از ۷۰۰۰ دامدار در این شهرستان وجود دارد.
نوع و میان تولید سالانه محصولات زراعی و دامی شهرستان به ترتیب عبارتند از :

گندم ۱۵۰۰۰ تن –جو ۸۸۰۰ تن – علوفه خشک ۳۷۰۰۰ تن – سیب زمینی ۹۲۰۰ تن – ذرت علوفه ای ۱۴۰۰۰ تن – خیار و گوجه فرنگی ۶۶۵۰ تن

منابع آبی شهرستان شامل ۸۵۰ دهنه چاه عمیق و نیمه عمیق و سطحی ۷۲ رشته قنات دایر و بایر ۱۸ دهنه چشمه و یک باب سد می‌باشد.
مساحت اراضی زراعی با احتساب اراضی آیش حدود ۲۸۱۳۶ هکتار و باغی حدود ۱۷۳۲ هکتار است.

مهمترین پتانسیلهای سرمایه گذاری در بخش کشاورزی موارد زیر است:

۱- احداث گلخانه های سبزی، صیفی، گلهای زینتی و...

۲- شرکت های خدمات مکانیزاسیون کشاورزی

۳- صنایع تبدیلی دامی و کشاورزی

۴- شرکت های خدماتی حمایتی کشاورزی و دامی

۵- شرکتهای توسعه و جمع آوری گیاهان دارویی از مراتع زارع

۶- شرکت های پیمانکاری پروژه هی آبی و خاکی و آبیاری تحت فشار

۷- توسعه شیلات و آبزیان
در حال حاضر ۸۰ درصد افراد بومی شهرستان گلپایگان مستقیم و غیرمستقیم به کشاورزی و دامپروری اشتغال دارند.
از یک‌هزار و ۶۰۶ کیلومترمربع مساحت اراضی شهرستان گلپایگان ۳۰ هزار هکتار زیر کشت است و در صورت تامین آب، این میزان به ۵۰ هزار هکتار قابل توسعه است. البته یکی از چالش‌هایی که بخش کشاورزی با آن مواجه است کمبود منابع آبی و پایین بودن راندمان آب است.
در تولیدات باغی و زراعی ۱۲ هزار بهره‌بردار در شهرستان مشغول به کار هستند که ۲۸۰ هزار تن انواع محصولات کشاورزی را در طول سال به بازار عرضه می‌کنند، همچنین در تولیدات دامی ۷ هزار و ۸۰۰ بهره‌بردار در شهرستان اشتغال دارند که ۱۱۰ نوع محصولات دامی را در طول تولید می‌کنند.

اگرچه یکی از مهمترین کارخانجان تولید فرآورده های لبنی کشور با ظرفیت تولید ۱۰۰۰۰ تن انواع محصولات لبنی پاستوریزه در این شهرستان قرار دارد که بخش قابل توجهی از نیاز داخل کشور را تآمین می‌کند
اگرچه در کشور ما رقم تولید سالانه شیر بیش از هشت میلیون تن است، اما ــ به شیر به عنوان صنعت بنیادی توجه نمی‌شود.
نقش حیاتی «خانه شیر» برای خیلی از مدیران نیز روشن نیست و استانداردهای شیر تدوین نشده‌است...
تنها در شهر کوچک گلپایگان سالانه هزاران تن شیر تولید می‌شود. (رقمی که سایت فرمانداری گلپایگان اعلام نموده، ۶۲۰۰۰۰ تن است.)
[۳۶]

کشاورزان گلپایگانیبخش کشاورزی و دامداری مکانیزه گلپایگان بسیار فعال بوده و در استان سرآمد می‌باشد و از این مراکز بزرگ می‌توان به شرکت زراعی و مرکز دامپروری گلپایگان اشاره داشت که قدیمی‌ترین شرکت سهامی زراعی ایران است.
شرکت سهامی زراعی گلپایگان از سال ۴۷ با مشارکت ۱۳۴ کشاورز صاحب نسق و صاحب زمین و با همکاری دولت تشکیل شد که آورده کشاورزان ۱۲۵۰ هکتار و مشارکت دولت در دو هزار هکتار بود که در مجموع ۳ هزار و ۲۵۰ هکتار زمین تشکیل شد.
در شرکتهای سهامی زراعی زنجیره‌ای از تولید زراعی مانند گندم، جو، چغندر، علوفه، سیب‌زمینی، پیاز، ذرت و باغبانی مانند تولید هلو، توت، سیب و سایر محصولات باغبانی و نیز محصولات دامی مانند گاوداری، گوسفندداری به روش مدرن و زیر نظر مهندسان کشاورزی انجام می‌شود.
 

***
گلپایگان براستی شهر گلها است. هر ۵۰ شاخه گل گلپایگان ارزش مادی یک بشکه نفت را دارد. اگر صنعت گردشگری در میهن ما معنی واقعی خودش را داشت، گل‌های گلپایگان به همه جای دنیا صادر می‌شد.

به اعتقاد گلابگیران گلپایگان، هرسال حدود ۴۰ الی ۴۵ تن گلاب ناب و ۲۵۰ (دویست و پنجاه) لیتر اسانس گل محمدی برداشت می‌شود.
در گلپایگان حدود ۹ هکتار گلستان گل محمدی موجود است و بیشترین سطح زیر کشت این محصول در منطقه گلشهر این شهرستان با ۳ واحد گلاب گیری سنتی می‌باشد.
کشاورزی در گلپایگان به گونه سنتی است، ولی درسال‌های اخیر تراکتور و خرمن کوب هم به کار گرفته می‌شود.
فرآورده‌های کشاورزی شهرستان گلپایگان، عبارتند از: گندم، نخود، آفتاب گردان، لوبیا، عدس، ماش، کنجد، پیاز، سیب زمینی، سبزی، چغندر قند، هویج، کدو، بادمجان، فلفل، خربزه، هندوانه، گرمک، طالبی، خیار، انگور، شبدر و یونجه.
باغداری هم در این ناحیه رونق دارد و گونه‌های گوناگون میوه مانند سیب، گلابی، گیلاس، گردو، آلبالو، بادام، و … در آن یافت می‌شود.
همچنین دام پروری و مرغ داری سنتی و علمی در این شهرستان رواج داشته و بسیاری از مردم این منطقه به پرورش دام‌های گوسفند، بز، گاو و طیور اشتغال دارند.
پرورش زنبور عسل هم در گلپایگان قابل توجه است. و الان عسل یکی از سوغاتی های شهر است. الان مزارع پرورش ماهی، مزارع پرورش شترمرغ، پرورش، تولید و نگهداری اسب ایرانی، گاوداری‌های بزرگ و کارگاههای لبنیاتی زیادی در شهر هستند. (شرکت لبنیاتی مروارید گلپایگان و...)
نژاد گاو بومی گلپایگان یکی از بهترین نژاد گاو شیری شناخته شده ایران می‌باشد که در حال حاضر یک مرکز تحقیقاتی برای اصلاح حفظ و تقویت صفات بارز و خوب این نژاد در حال فعالیت میباشد.
 

 

فصل درو،  و  آداب پوشیدن لباس در گلپایگان

 

کشاورزان گلپایگان (به ویژه در روستاهایی مثل دستجرده و شادگون و...)، قبل از این که خوشه های سبز گندم طلایی بشود به فکر آماده کردن پوشش و ابزار مخصوص درو هستند. به هنگام درو، دروگر ها شلوار بلند و گشادی می‌پوشند.

 

دروگر، به دست هایش و ساق پای چپش مچ پیچ می‌پیچد. پیچیدن به ساق پای چپ به این دلیل است که موقع بریدن گندم،  داس (دسخاله)، به پای دروگر نخورد.

دروگر یک دستمال بزرگ هم به سرش می‌بندد. جنس پارچه ی لباس و مچ پیچ از پنبه (قدَک) است. رنگ پیراهن دروگرها سفید و شلوار آن معمولاً آبی کمرنگ انتخاب می‌شود که در گذشته بانوی خانه آن را تهیه می‌کرد و می‌دوخت.

پیش از درو  علاوه بر دودکردن اسپند، دعای خیر زن و فرزند...، بدرقه راه دروگران بود. در لباس خیر و برکت (لباس دروگرها) آستین راست پیراهن کمی بلندتر از آستین دست چپ بود و دستکش چرمی دروگرها، گل پنجه نامیده می‌شد. 

 

***

اگرچه بافت سنتی گلپایگان نسبت به گذشته تغئیرات زیادی کرده‌استاما هنوز برخی آداب و رسوم قدیمی پابرجا است.

کُرسی های داغ که هم میز بود و هم سفره و هم بخاری...، هم کار اجاق و گاز را انجام می‌داد و دیگوله را در آن بار می‌کردیم و لبو و چغندر پخته می‌گذاشتیم و هم گاه گداری لباسهای نمدار را خشک می‌کرد...

بازیهای یقول دوقول (به زبان وانشونی: آلیچُ والیچ). یقول دوقول و پونزده، هزار و صد و شونزده...، ریگ لِه‌پَّر، چوق پِل، ریگ‌ ‌گوزل، توقلی به چنده، دایره لنگی، هولوموّنه، حَله‌قوقو...آنا نه وانا دودو اسکاچی، آنا وانا که لا چی...خرمن کوبی با چون و هرچون، هی شون کردن، چیل گندم، سنگو (سنگ آب)، کاکشی در تابستون، پایه زدن (با تپاله و هیمه های تر مادگاوا) برای سوخت زمستان، هلیم پزی در زمستون...لوآس چینی (ریواس)، شبدر سرکه، کندن جوقاسم، چیدن شنگه و بافقلاق و... هنوز پابرجا است...

همین امروز هم گرمک درب امام زاده ابراهیم،  [۳۷]  خربزه نیوان، خیار رکابدار و انگور عربستون (روستاهای رحمت آباد، در، تیکن، شورچه، حاج بلاغ، تجره، میر آباد)، اهالی مشتاق را به طرف خود می‌کشد، هنوز کاهوی رباط حسینیه که در اردیبهشت ماه پاگشای عروسهای تازه عقد شده بود و اگر ترک می‌شد به اوقات تلخی خانواده عروس می‌انجامید، در خاطره ها باقی است. هنوز پخت نان خونگی ( خمیر داشتن ) در هر خانه ای، کلیه همسایه ها را از دریافت چند تا نون تازه در پایان خمیر، مطمئن می‌سازد. هنوز مردم بی‌آلایش شهر اعتقاد دارند که رسیدن بوی نان تازه به مشام همسایه مدیونی دارد. [۳۸]  

هنوز پشت خمیری یکی از رایج ترین راه های پخت نان اضطراری است که در اغلب خانه ها اتفاق می‌افتد. (پس از پایان پخت نان، یکی از همسایه ها مقدار کمی آرد خمیر میکند و از برکت تنور داغ تعدادی نان برای خودش آماده می‌سازد.)

هنوز بسیاری از کشاورزان در خانه خودشان (در نتدور خودشان) نان می‌پزند. نون شیری (نان شیری)، نون شاته، نون بابلو، نون گِرده، نون کنجد، تاس خشک، کوله، دوآتیشه، آرتی، شویر نمینی (Shooar namini )... تنها در تنور خانگی پخته می‌شود. [۳۹]

هنوز آش ترخنه، آش لعابی، آش لوآس (ریواس)، آبگوشت دستی، پتله پلو، دلمه با برگ مو، گُندی و، خیلی غذاهای دیگر... در یادها مانده‌است. هنوز پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها ارج و قُرب دارند و هنوز دود از کُنده بلند می‌شود...

 

هندو و مشکه 

 

وانشان (وانشون) که جاذبه هایش کمتر از روستای معروف ابیانه نیستهندو  (سنت قرض دادن شیر به هم،مراسم شیرواره) به هزاران سال قبل برمی گردد و در گلپایگان نیز کم و بیش، مثل دیگر شهرهای قدیمی ایران زمین وجود دارد. دامداران در روزهای سخت کم شیری که شیر گاو یا گوسفندان یک خانواده برای گذراندن زندگی‌شان کافی نیست، دست یاری به سوی هم دراز می‌کنند و با بستن پیمان « شیرواره » و قرض دادن شیر به هم، باری از دوش هم بر می‌دارند. وظیفهٔ جمع آوری و فرآوری شیر در روستا به عهده زنان است. لذا شکل گیری و اداره آن هم به عهده آنان است افرادی که با یکدیگر هم گله یا هم شیر بودند در فصل بهار و آغاز شیر دهی دامها فعالیت خود را آغاز می‌کنند. شیوهٔ عمل این گروه ها هم برطبق قواعد خاصی است...

به نوبت هرفرد متناسب با تعداد دامهایی که دارد، یک تا چند روز شیر جمع آوری شده توسط «هم‌هندوها»ی خودش را گرفته و به صورت یک جا نسبت به تبدیل آن به ماست وکشک و... اقدام می‌کنند

پس از این که زنان هر روز قبل از طلوع و بعد از غروب آفتاب کار شیردوشی را انجام دادند در خانه فردی که نوبت اوست جمع می‌شوند وهر فردی شیر را که در «بادیه» یا کشکول ریخته، تحویل می‌دهد.

در تحویل شیر مقیاس اندازه گیری خاصی وجود دارد (چوقت=چوب خط) برای هر کدام از افراد نشان گذاری انجام شده ومیزان شیر تحویلی او مشخص می‌شود. فرد موظف است این نشان را وقتی نوبت افراد دیگر فرا می‌رسد به تدریج مسترد نماید. این جریان تا پایان دوره شیردهی دام ها ادامه دارد.

شیر جمع آوری شده پس از این که از صافی (پارچه ای تمیز) گذرانده شد در ظرف بزرگی مسی یا از جنس روی که در محل به آن قزقون می‌گویند ریخته شده و با استفاده از هیزم (یا هیمه و تپاله) آن را می‌جوشانند.

بعد از این که برای مدتی شیر جوشید آتش زیر قزقون را خارج کرده، با استفاده از ملاقه ای بزرگ شیر داخل قزقون را هم زده و از ارتفاع نسبتاً بالایی شیر ها را روی هم می‌ریزند تا کف کند. بعد روپوشی روی قزن قرار می‌دهند که حالت سبد مانند داشته و ازترکه های نازک درخت بید بافته شده‌است. بعد از این که شیر سرد شد. لایه ای نسبتاً ضخیم از چربی روی شیر می‌بندد که به آن سر شیر گویند و این لایه ها را به صورت طبق هایی از روی شیر گرفته و به مصرف می‌رسانند. (اولین سر قزقونی را به همسایگانیکه احتمالاً دام نداشتند هدیه می‌دادند)

شیر وقتی حالت ولرم پیدا کرد آن را از قزقون به ظروف دیگری به نام کشماله یا سونوئه که ظرف بزرگ سفالی است و برای درست کردن خمیر نیز از آن استفاده می‌کنند منتقل کرده و با افزودن مایه پنیر آنرا پنیر کرده یا با اضافه کردن مقداری مایه ماست آن را به ماست تبدیل می‌کنند وقتی ماست آماده شد آنرا در داخل مشکه mashka  می‌ریزید ( مشکه: پوست دباغی شده گوسفند است که به صورت کیسه ای استوانه ای شکل که بوسیله چوب و به شکل دسته دار دوطرفه از سقف اتاق از قسمت دریچه آویزان شده‌است و از یک طرف (طرف گردن) باز بوده ماست و آب سرد درون آن ریخته سپس در آنرا بسته و باشدت توسط دو نفر به هم زده می‌شود این کار برای مدت زیادی صورت می‌گیرد تا این که چربی های ماست جداشده وبه صورت توده های کره در داخل مشکه شناور می‌شوند.که در اینجا با اضافه کردن مقداری یخ یا آب سرد این چربی جدا می‌شود و ماست هم تبدیل به دوغ می‌شود که طبیعتاً از ماست ترش تر و غلظت آن کمتر است.

کره ای که به دست می‌آید را یا به صورت خام مصرف می‌کنند و یا آنرا آب کرده جوشانده و روغن زرد تهیه می‌کنند. تمامی مراحل فوق به صورت دستی و با ابزار ساده صورت می‌گیرد. دوغ ها را می‌جوشانند پس از اینکه دوغ جوشیده شده سرد شد آنرا از سادگیری یا ظروف سفالی بزرگتر مثل «نیم منی» و «یه منی» و «دومنی»، درون کیسه های مدقالی (متقالی)، می‌ریزند تا آب آن گرفته شود آبی که از کیسه خارج می‌شود را هم نگه داری کرده و از آن قره قوروت تهیه میکنند.

پس از اینکه آب دوغ جوشیده شده کاملا از کیسه خارج شد، درون کیسه حاوی کشک نرم است باید این کشک ها را از کیسه خارج کرده و بصورت قطعات کوچکتری در آورده تا راحت تر خشک شود که خود این کار نیز کمک هم‌هندوها (هم‌شیر‌ها) را می‌طلبد. زنان همسایه یا هم شیر به کمک فرد آمده و پشت بام خانه بر روی سبدهای چوبی (چولاری و...) پارچه ای تمیز انداخته کشک های گلوله شده را روی پارچه می‌چینند تا خشک شود و تا زمانی که این کشک ها در آفتاب قرار دارد معمولاً یک نفر مراقب است تا مورد دستبرد پرندگان و حیوانات قرار نگیرد. بعضی وقتها هم با یک چوب و چند لباس کهنه «قلاغ ترسونک» (مترسک) درست می‌کنند که پرندگان نزدیک کشکها نشوند.

این نوع همیاری که ریشه در گذشته های بسیار دور دارد علی رغم تغییرات اجتماعی هنوز موجودیت خود را حفظ کرده‌است.

 

مُنبّت کاری و قالی بافی

 

منبت كاری در گلپایگان پیشینه ای بسیار طولانی داردصنایع دستی مهم گلپایگان قالی بافی، نمد بافی، گلیم بافی، منبت کاری، خطاطی، نقاشی...است. شعر و موسیقی و ادبیات هم در گلپایگان سابقه چندین ساله دارد. [۴۰]

هنر منبت کاری از زمان‌های گذشته در این شهر اساتید معروفی داشته‌است.

منبت کاری در گلپایگان پیشینه ای بسیار طولانی دارد و یادگاری از دوران گذشته می‌باشد که برای رسیدن به مراحل فعلی راهـی بس طولانی را پیموده‌است و شـاید بتوان گفت که تاریخ منبت کـاری در این شهر به زمانی می‌رسد که نیاکان ما با مصارف گوناگون چوب آشنا شدند؛بعبارت دیگر تاریخ منبت کاری در گلپایگان، جدا از تاریخ استفاده چوب نیست.

باستان شناسان و مورخان، تاریخ استفاده از چوب برای ساخت خانه ها در ایران را مربوط به ۴۲۰۰ سال پیش از میلاد مسیح دانسته‌اند که مقارن با عصر حجر است یعنی زمانی که بومی ها قبل از مهاجرت آریایی ها در ایران زندگی می‌کردند.

منبت کاران، انواع نقش‌های جالب را بانیش قلم منبت بر روی چوب گلابی و گردو و امثال آن در می‌آورند و با تلفیق برش سطحی جوش‌ها و گره‌های چوب سنجد و برخی چوب‌های جنگلی که برسطح کار می‌چسبانند، وسائل تزئینی جالبی می‌سازند. انواع قاب عکس و ظروف و جعبه‌های منبت که هنرمندان می‌سازند وسایل تزئینی و دکوراسیون و فروشگاه‌های هنری راتشکیل می‌دهد.

در گلپایگان و حومه مخصوصا حوزه جلگه بیش ازپنج شش هزار کارگاه برای قالی بافی دستی به نام دیواری و دار زمینی وجود دارد. انواع قالی نخ فرنگ و فرش‌های معمولی درابعاد مختلف تو دری و نیم و دو ذرعی و شش ذرعی و نه ذرعی و دوازده ذرعی و سرانداز و پنج چارکی می‌بافند. نوعی از فرش گلپایگان به نام ویس و یاوری با پشم گوسفند و رنگ دندانه و نخ مرغوب و بافت خاص دارای استقامت فوق العاده می‌باشد.

 

مراکز دانشگاهی و صنعتی

 

مراکز دانشگاهی این شهر عبارتند از:

•         دانشکده فنی و مهندسی گلپایگان در سال ۱۳۷۹ با حمایتهای علمی دانشگاه صنعتی شریف و مالی مدیریت وقت شرکت سایپا در گلپایگان و با همکاری سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، تأسیس شد. تا چند سال پیش زیر نظر دانشگاه صنعتی شریف فعالیت می‌کرد و امروزه به صورت یک واحد مستقل در امده‌است.

  

البته این واحد اسماً مستقل شده‌است تا بتواند ردیف بودجه مستقل از مجلس دریافت کند. در حال حاضر اداره این دانشگاه توسط دانشگاه شریف انجام می‌شود و هیٔت علمی توسط این دانشگاه تامین می‌شود.

مجوز ۸ تا ۱۰ رشته فنی دیگر هم گرفته شده‌است. ساخت و ساز زیادی در آن می‌شود و قرار است نام آن به «دانشگاه صنعتی گلپایگان» تغئیر یابد. [۴۱]

  • دانشگاه پیام نور

دانشگاه پیام نور گلپایگان قدمت زیادی دارد و اولین دانشگاه شهر بود و الان در بین دانشگاههای پیام نور کشور قطب محسوب می‌شود.

  • دانشکاه علمی کاربردی
  • دانشگاه آزاد اسلامی واحد گلپایگان
  • آموزشکده فنی شهدای گلپایگان
  • موسسه آموزش عالی غیر انتفاعی پیام
  • مدرسه آیت‌الله گلپایگانی، حوزه علمیه گلپایگان، و...

 

سایپا (پروژه ها، امکانات و تجهیزات)

 

پروژه‌ها:

-تولید پیستون و گژن پین موتورهای:

پراید 1300cc, پراید 1100cc, نیسان Z24 , نیسان Z20 , پژو XU7 jp , پژو 206, زانتیا, رنو5 1100cc, پیکان 1100cc, نیسانH20 , یاماها 100cc, ریو, مینیاتور S81، ولوو TD120 2

- منیفولد هوای پراید و مخزن آرامش پراید انژکتوری و دوگانه سوز

منیفولد هوای نیسان انژکتوری و دوگانه سوز

پوسته سیلندر ترمز نیسان

زانویی هوا مینیاتور S81

 
امکانات و تجهیزات :

سالن ریخته گری دارای خطوط ریخته گری رباتیک و دستی با ظرفیت بیش از 2.000.000 قطعه جهت تولید انواع محصولات آلومینیمی خودرو

سالن ماشینکاری با 4 خط تولید پیستون , 2 خط تولید گژن پین, 2 خط تولید منیفولد و دارای انواع ماشین الات فرز و تراش CNC , سنتر , اوال تراش CNC , ماشینهای مخصوص , سوپر فینیشینگ, سنگ سنترلس و...

سالن ابزار سازی جهت تولید برخی قالبها و تجهیزات و تعمیر و راه اندازی آنها

آزمایشگاه شرکت شامل انواع سیستم های اندازه گیری دقیق تا 0.1 میکرومتر دقت , دستکاه فرم تستر , متالوگرافی , کوانتومتر , ضخامت سنج, سختی سنج, انواع کولیس و میکرومتر , بورگیج, میکروسکوپ, زبری سنج, غلظت سنج و سایرتجهیزات کالیبراسیون...

واحدطرح و توسعه دارای کارشناسان و تکنسین هایی متخصص در زمینه طراحی و ساخت انواع ماشین های مخصوص, جیگ و فیکسچر , سنجه ها و فرامین کنترلی, طراحی فرایند تولیدو انواع نرم افزارهای طراحی و ساخت

نیروی انسانی متخصص و ماهربالغ بر 265 نفر

دارای سیستم مدیریت کیفیت ایزو تی اس 2002/16949

 *** 

گلپایگان دارای دو شهرک صنعتی و یک منطقه صنعتی می‌باشد. ۱- شهرک صنعتی گلپایگان با مساحت ۹۵ هکتار دارای ۳۲ واحد تولیدی، این شهرک در فاصله ۳ کیلومتری مرکز شهرستان واقع شده‌است. (شهرک صنعتی شماره یک)
۲- شهرک صنعتی سایپا (نیوان ابتکار) با مساحت ۷۲ هکتار دارای ۱۴ واحد تولیدی (شهرک صنعتی شماره دو)
۳- ناحیه صنعتی سعیدآباد (روستایی) با مساحت ۳۰ هکتار دارای ۲۵ واحد تولیدی (شهرک صنعتی شماره سه)
دو شهرک صنعتی جدید نیز برای شهرستان پیش بینی شده‌است:
  شهرک صنایع غذایی در نیوان و  شهرک صنایع پایین دست پتروشیمی.

کارخانه پتروشیمی شهرستان هم در سال ۱۳۸۲ با هدف تولید ABS  و SAN افتتاح شده‌است.
 
صنایع مهم شهرستان گلپایگان
 
کارخانه بزرگ لبنیات پگاه
تولید دانه طیور،
پتروشمی قائد بصیر،
سازه‌های خودروی دیار (دیار خودرو)،
زرفنرسایپا، بهران محور سایپا،
صابر لاستیک،
خودرو سازان سپهر،
سردساز خودرو،
لوله و پروفیل گلپایگان،
پلیمر گلپایگان،
پلی اتیلن گلپایگان،
پویا صنعت،
نصیر ماشین،
سایپا پلوس،
صنعت پژوهان کیا،
فن آوری ذوب،
روان فن آور،
تولید پولیکا،
موزاییک سازی،
سنگ بری و تولید گچ
سایپا پلوس
سایپا پیستون... اشاره کرد.
 

گویا قرار است در شرکت‌های سهامی ــ زراعی نیز، کارخانه تولید لبنیات (قطره طلای گلپایگان)، راه‌اندازی شود که در هر شبانه روز ۱۰۰ تن شیر خام جذب کند. ضمناً کارخانه خوراک دام (در شرکت زراعی راه‌اندازی شده‌است.

***

در گلپایگان قطعه‌ای تولید می‌شود که دقت آن در حد و اندازه میکرون است. این در شهری اتفاق افتاده که تا پیش از آن اصلاً صنعتی نبوده‌است.
گلپایگان دارای معادن سنگ های ساختمانی نیز می‌باشد که از مهمترین آنها می‌توان به معادن سنگ گدار سرخ اشاره داشت و این امر موجب فعالیت کارخانه های سنگ بری در این شهر شده‌است.

در گذشته گلپایگان، سنگ تراشان و حجاران بزرگی داشته است. با ماشینی‌شدن همه چیز، هنر سنگ تراشی هم تا حدودی متوقف شده و از حجاران قدیم، جز تک و توک باقی نمانده است. انواع سنگهای تیشه ای و مقاوم توسط حجاران گلپایگان از کوههای شهر کنده و تراش می‌شد و علاوه بر سنگ قبور، در ساختمان سازی بکار می‌رفت.
معدن طلای موته، معدن سرب صالح پیغمبر، معدن سیلیس عباس بیگ، معدن مرمریت گدار سرخ، معدن سنگ گچ حاج قارا... هم قابل توجه هستند..
قابل یادآوری است که پست۴۰۰/۶۳ کیلو ولت برق گلپایگان یکی از پستهای مرکزی و کلیدی برق کشور است.

 

عروسی قنات

 

در گلپایگان نزدیک کوه قلعه جمال هرانگ جاری است.موضوع نر و ماده بودن آب‌ها و نیز قنات که ماندگاری است از مراسم دوران ستایش آناهیتا و تیشتر، ما را به عروسی قنات رهنمود می‌کند که در بسیاری از نقاط ایران، از جمله روستاهای گلپایگان، اراک، تفرش، ملایر، تویسرکان، محلات، خمین، دلیجان، چهارمحال، اصفهان، دامغان، شاهرود، یزد و شهر کرد متداول بوده‌است. احتمال دارد که در دوران باستان عروسی چشمه، رودخانه و... نیز وجود داشته‌است. بررسی‌های انجام شده در مورد این موضوع نشان می‌دهد که در مناطق کم باران و تقریباً کم آب و نیز در حاشیه کویر ایران اجرا می‌شود و هرگاه در اثر نیامدن باران آب قنات کم می‌شده، این مراسم اجرا می‌شده‌است.

آنچه در این مراسم نیز متداول است، شادی و دادن طعام و برکت به نماد برکت و نعمت خواهی از طبیعت است و شاید عروس قنات بازمانده‌ای از رسم کهن قربانی دادن برای آب باشد. «زن» نماد زایش و زایندگی در ارتباط با آب قرار می‌گیرد و آب را نیز به زایندگی و آفرینش وامی‌دارد.

در حوزه‌های متفاوت جغرافیایی و فرهنگی مراسم و آیین‌های گوناگونی برای باران‌خواهی و تقدس آب برگزار می‌شود. آنچه مهم است این است که هرچند صورت ظاهری اجرای این آیین‌ها ممکن است متفاوت باشد، ریشه‌های مشترکی دارند. در مراسمی چون «جشن آب نو» (تعویض آب حوض‌ها و آب‌انبارها به هنگام سال نو) «جشن تیرگان»، «بردن آب به سر سفره عقد و نوروز»، «سپردن سبزه به آب در سیزده نوروز» و «عروسی باران» و یا «چهل کچلون»، «کوسن گلین» و... اعتقاد به جان‌دار بودن آب در باورداشت‌های مردم به چشم می‌خورد که همواره نماد برکت و زایش و فزونی نعمت است.

مراسم عروسی قنات در گلپایگان در زمانهای دور برگزار می‌شده‌است. در روستاها وقتی آب قنات کم و یا خشک می‌شد، برایش عروسی می‌گرفتند. این جشن هم اوایل بهار و تقریباً اواخر اسفند وقتی که اهالی دیگر از آمدن آب قنات ناامید می‌شدند صورت می‌گرفت. برای این جشن یک زن بیوه را که جوان است و شوهرش مرد خوبی بوده و از هم طلاق نگرفته بوده‌اند در آن روز به خصوص که ٤ یا ٥ روز قبل از عید نوروز است به هیأت عروس در می‌آوردند و شادی و هلهله و پای‌کوبی می‌کردند. هم‌چنین خوراک‌های مخصوص عروس به مادر چاه می‌بردند و او داخل قنات می‌شد. می‌بایست شب را در قنات بگذراند. به اصطلاح می‌گویند قنات نر شده و باید به آن زن داد.

فردای آن روز زن از قنات بیرون می‌آمد و تمام روستا به او احترام می‌گذاشتند و او از آب و محصول سهم می‌برد. اما از آن پس نمی‌بایست ازدواج کند، چرا که مردم معتقد بودند او زن قنات است و قنات هم زنش را هیچ وقت طلاق نمی‌دهد.

این رسم به نوعی از میترائیسم گرفته شده‌است. خیلی از معابد میترائیسم در مراغه و نقاط دیگر دارای سردابه‌هایی است که میترا درون آن‌ها زندگی می‌کند و این رسم شاید از آن منشعب شده باشد.

  

هرانگ (هرهنج)

 

در فرهنگ بهدینان، هُرَنگ در گویش زرتشیتان یزد و ترنگ در گویش زرتشتیان کرمانی به معنای آبی است که در مجرایی شیبدار تند حرکت کند و بالاخره در لغت نامه دهخدا به آن قسمت از قنات که رویش باز است و پوشیده نیست معنی شده‌است.

در گلپایگان نزدیک کوه قلعه جمال هرانگ جاری است. در برخی روستاهای گلپایگان مانند فاویان تنها به بخشی از مسیر قنات هرانگ گویند که دارای زه آب باشد. وجود هرانگ بیشتر در قناتهایی پیش می‌آید که به خاطر نرمی زمین در محل مظهر و چاه‌های نزدیک به آن و همچنین کول گذاری نشدن آنها مظهر و چاه‌های نزدیک به آن به تدریج ریزش می‌کند، مظهر به طرف مادر چاه عقب نشینی می‌کند و در نتیجه اختلاف سطح آب مظهر تا کناره‌های زمین پیوسته افزایش می‌یابد.

گاه نیز ممکن است این ریزش طی قرنها تا مادر چاه ادامه پیدا کند و بدین ترتیب هرنگ ممکن است در مظهر چند متر ژرفا داشته باشد و در ازای آن به چند کیلومتر برسد و نیز ممکن است اصولاً قنات از نوع قنات روباز و تمام آفتابی باشد که در زمینهای زه دار کنده می‌شوند. ( منبع: کتاب فرهنگ یاریگری در ایران – تألیف مرتضی فرهادی)

 

مردم گلپایگان و انقلاب مشروطه 

 

تلگراف از گلپایگان. بیست و هشت بهمن سال ۱۳۲۸ در کتاب تاریخ انقلاب مشروطیت ایران نوشته مهدی ملک زاده، (جلد ۴ و ۵ صفحه های ۹۱۵تا ۹۱۶)، به نقل از تلگراف علمای عراق ایران (منطقه اراک) به پادشاه، اشاره‌ای هم به گلپایگان شده‌است.
گویا علمای مزبور که در انتهای تلگراف نامشان آمده (محمد جواد – وکیل الرعایا – میرزا ابوالقاسم – صدر العلما – جناب آقا میرزا هاشم – افتخار العلما و آقا میرزا محمود) ــ
ادعا کرده‌اند که مردم گلپایگان بعد از شکست مشروطه خواهان، «منجوق عیش و طرب را بر افروخته چراغان مفصل و شادی های کامل، تماما به یک آواز عرض می‌نمایند: زنده باد شاهنشاه، پاینده باد استبداد لیلا و نهارا متشکر بوده‌اند.»
 

ممکن ‌است اینها نه مردم شریف شهر، بلکه مشتی رجاله بودند که جانب ستمگران و  امثال محمد علی میرزا و عین الدوله را گرفته‌اند.
عقل سلیم نمی‌تواند بپذیرد مردم شریف یک شهر شعار «پاینده باد استبداد لیلا و نهارا» سردهند.
[۴۲]

 

قتل دکتر سلیمان برجیس و نامه علمای گلپایگان

 

در مورد گلپایگان (در رابطه با قتل دکتر سلیمان برجیس)، تلگرافی ثبت شده که مربوط به بیست و هشت بهمن سال ۱۳۲۸ است.
داستان از این قرار بوده که در تاریخ ۱۴ بهمن ۱۳۲۸، در شهر کاشان دکتر سلیمان برجیس را که گفته می‌شود بهایی بوده، ۸ نفر وابسته به انجمن تبلیغات اسلامی کاشان (حاج محمد رسول‌زاده، درودگر، محکمه‌ای و...)، به بهانه داشتن بیمار در حال مرگ، به خانه‌ای می‌کشانند و سپس آنطور که روزنامه های رسمی کشور گزارش دادند. با ۸۱ ضربه کارد تکه‌تکه می‌کنند.
[۴۳]
(منبع: مجلّه فردوسی شماره ۳۲ اسفندماه ۱۳۲۸، روزنامه آتش شماره ۷۸۷ شنبه ۲۷ فروردین ۱۳۲۹، روزنامه نیسان، ۲۰ بهمن ۱۳۲۸)،

 

بعد از آنکه قاتلین خود را معرفی نموده و زندانی می‌شوند جمعیّت زیادی در اطراف شهربانی و زندان گرد آمده و قصد خارج نمودن آنها را می‌نمایند... 

برخی علما (آیه‌الله بهبهانی، آیه‌الله سید ابوالقاسم کاشانی، آیه‌الله فیض،...) جانب دستگیرشدگان را می‌گیرند و از آنان به عنوان مردان ایمان و عمل یاد می‌کنند...
آیت‌الله غروی، آیه‌الله احمد علی احمدی، آیت‌الله راستی، حجه‌الاسلام حلیمی، سیداصغر ابن‌الرسول و دیگر طلاب برای رهایی عاملین قتل دکتر برجیس تلاش زیادی کردند.
مجلات «پرچم اسلام»، «آیین اسلام» و... تلگراف‌ آیه‌الله صدوقی را به آیه‌الله سید حسین طباطبایی بروجردی و آیه‌الله کاشانی...چاپ کردند و خواهان تبرئه مّسبّبن حادثه شدند.
بعد از آنکه دادگاه جنایی برای رسیدگی به پرونده به صورت علنی تشکیل شد، دکترعبدالله رازی (وکیل خانواده دکتر برجیس) گفت: فدائیان اسلام مرا تهدید به قتل کرده‌اند.
او در دادگاه گفته بود:
یک دکتر بیچاره یک طبیب پیرمرد که به درد مردم می‌رسید را برده‌اند و قطعه قطعه کرده‌اند...
[۴۴]

(گویا خود نواب صفوی [۴۵] نیز برای دلگرمی حاج محمد رسول زاده و ۷ نفر دیگر که دکتر برجیس را کشته بودند، خودش را پنهانی به دادگاه می‌‌رساند...) [۴۶] 

 

در گلپایگان نیز (بنا بر آنچه سند تلگراف نشان می‌دهد)، ۲۴ نفر همراه با آیه الله میرزا ابوالقاسم محمدی به تلگرافخانه می‌روند و با مخابره نامه‌هایی به مقامات عالیه و مراجع تقلید به مرکز و قم، خواهان جلوگیری از تبلیغات بهایی و آزادی قاتلین دکتر سلیمان برجیس می‌شوند....
علما نامه ای به شاه در مورد آزادی قاتلین دکتر سلیمان می‌نویسند. گویا قصد تحصن هم داشتند که مقامات قول همکاری می‌دهند...
در نهایت مقامات رژیم شاه، مصلحت دیدند عاملین قتل دکتر برجیس تبرئه شوند و شدند ! آنها به محض خروج از دادگستری تهران، مورد استقبال هزاران نفر از روحانیون و مردم قرار می‌گیرند و آنها را به منزل آیت‌الله خوانساری و آیت‌الله کاشانی می‌برند و در آنجا حجه‌الاسلام فلسفی به منبر می‌رود. یکی دو روز بعد هم در کاشان مورد استقبال قرار می‌گیرند.
در کاشان با سلام و صلوات، کشتن گوسفند و... از «مبارزین» استقبال به عمل آمد و فاتحانه به شهر وارد شدند. در این واقعه، مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی خیلی همراهی کرد.
ایشان در جواب نامه‌ مرحوم فلسفی که در این‌باره وساطت کرده، حمایت نمود و اعلام کرد که به این هشت نفر نباید صدمه بخورد. (منبع: سیداصغر ابن‌الرسول، «فدائیان اسلام در کاشان»)

...

در پی قتل دکتر سلیمان برجیس و شیوه محاکمه مسببین آن که ارباب جراید «ننگ دادگستری ایران» نامیدند، «کانون پزشکان ایران» نیز نامه سرگشاده‌ای به شاه نوشتند و شدیداً به این عمل وحشیانه اعتراض نمودند و یادآور شدند دکتر سلیمان برجیس پزشک باسواد و حاذقی بود، سالها نسبت به اهالی کاشان خدمت کرد. او اشخاص بی بضاعت را مجّاناً معالجه می‌کرد و در شهر به نیکنامی مشهور بود.

گلپایگان شهر دانش و هنر

 

علاوه بر خاورشناسان روسی و امثال « ن. و. پیگولوسکایا » که (در تاریخ ایران ترجمه کریم کشاورز) از این شهر یاد کرده‌اند، پژوهشگران و جهانگردانی چون:

o  «آن لمبتون» انگلیسی، [۴۷]

o  «پی یر پترو دلاواله» ایتالیایی،

o  «اوژن فلاندن» فرانسوی،

o  «هاینریش فن پوزر» آلمانی

o  «ویدن گرن» سوئدی و...

(که گذرشان به گلپایگان افتاده) در باره آن نوشته‌اند.

دیگران نیز از این دیار کهن یاد کرده اند:

o  مؤید الدوله منتجب الدین بدیع اتابک جوینی، دبیر دبیرخانه سلطان سنجر، در کتاب (عتبه الکتبه)،

o  محمد بن جریر طبری در تاریخ طبری

o  ابوالفدا (اسماعیل بن علی ابوالفداء) در تقویم البلدان

o  أبو إسحق إبراهیم بن محمد الفارسی معروف به اصطخری در «صورالاقالیم»،

o  ابن اسفندیار (در تاریخ طبرستان)،

o  ابو عبد الله محمد بن احمد مقدسی (در کتاب احسن التقاسیم فی معرفــــــه الاقالیم)،

  oمحمد بن احمد الشامی (در احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم)،

 oحمدالله مستوفی (در نزهت القلوب)،

o  ابن بطوطه (در سفرنامه)،

o  شرف الدین علی یزدی (در ظفرنامه)،

o  میرخواند (در روضه الصفا فی سیره الانبیاء و الملوک و الخلفا)،

o  میرزا سمیعا (در تذکره الملوک)،

o  یاقوت حموی (در معجم‌البلدان)،

o  زکریای قزوینی (در آثارالبلاد و اخبارالعباد)،

o  محمد حسن خلف تبریزی (در برهان قاطع)،

o  ابواسحاق کرخی (در مسالک الممالک)،

o  زین العابدین شیروانی مست علیشاه(نویسنده کتاب ریاض السیاحه)،

o  احمد کسروی (در چهل مقاله)،

o  علی اکبر دهخدا (در لغت نامه)،

o  دکتر محمد معین (در فرهنگ معین)،

o  مهدی قلی خان هدایت (در خاطرات و خطرات)،

o  سیف الدوله سلطان محمد (در سفرنامه مکه)،

o  میرزامحمد تقی لسان الملک در «ناسخ التواریخ»

o  ایزد گشسب گلپایگانی [۴۸] (شیخ اسدالله، تاصر علیشاه) که از مشایخ بود و در فروردین ۱۳۰۵ مجله «عنقا» را منتشر کرد،

o  صادق هدایت ( اشاره در کتاب سگ ولگرد و نیز داستان تاریک خانه)

o  سهراب سپهری (در شرح زندگی اش)

o  هادی خرسندی در یکی از اشعارش...،

o  قاضی احمد غفاری در «تاریخ جهان آرا»

o  نیکولاس امبرسز Nicho las N. Ambraseys / و چارلز پ.ملویل Charles P. Melville در تاریخ زلزله های ایران ) (که به زلزله ۱۳۱۶ میلادی گلپایگان هم پرداخته)

o  نصرت الله مشکوه در «بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران»

o  زکریا محمد بن محمد قزوینی در «آثار البلاد و اخبار البلاد»

o  محمدبن محمود همدانی، در «عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات»

oفرج الله شریفی که  امثال و ِحکم علامه دهخدا را زنده کرده‌ و آثار دیگری هم با عنوان «آزاداندیشی خیام و حافظ»، «فارسی شکر است» (با یاد استاد جمال زاده) و «مقاومت فرهنگی ایرانیان در برابر خلفای اموی و عباسی»... نوشته است،

o  جواد غیاثی در کتاب «فرهنگ عامه گلپایگان»

o  اکبر افاضلی درکتاب «گلپایگان در گذر زمان» و توشه ای از تاریخ گلپایگان و مردم آن

o  فیروز (همایون) اشراقی در کتاب «گلپایگان در آئینه تاریخ»،

o  میر محمدی خوانساری در کتاب «سیری در تاریخ و جغرافیای گلپایگان»،

o  علی اکبر جعفری (نویسنده کتاب روش تدریس ریاضی و ریاضیات علوم تجربی...) در سایت آخاله،

o  ...نوربخش در کتاب «یادنامه گلپایگان»،

o ...ساطعی دبیر جغرافیا (در یادنامه گلپایگان)،

o  محمد وثوقی که تندیس حاج زینب خانم (نانوای قدیمی شهر گلپایگان) را از سنگ ساخته است،

o  مسعود اکثیری (سندی از اوضاع اجتماعی گلپایگان پس از مشروطه و...)،

o  محمد تقی مُذَهبّی در تذکره الشعراء (معرفی یکصد و چهل و هشت شاعر گلپایگان ـ با شرحی اجمالی از زندگی و نمونه‌ای از سروده‌های آنان)،

o  سید جعفر حسینی اشکوری (فهرست نسخه های خطی کتابخانه های گلپایگان)،

o  سیف الله احمدی در کتاب «گذری بر آداب و آیین های نوروز در دستجرده گلپایگان»،

اسدالله و رضا صمدی،

مصلح الدین مهدوی (تحفةالسفر یا سفرنامه گلپایگان)،

o  مرتضی راوندی، نویسنده تاریخ تحولات اجتماعی ایران،

o  دکترغلامحسین مصاحب (در دایره المعارف فارسی)...

o  محمدتقی خان حکیم در «گنج دانش، جغرافیای تاریخی شهرهای ایران»،

o  دکتر عبدالحسین نوائی در تاریخ گزیده،  

... و پرویز ثابتی در کتاب در دامگه حادثه

 

کتیبه مناره شهر گلپایگان آیه ۵۳ سوره زُمَرهمه، به نوعی از گلپایگان یاد کرده اند. اکرم بهرامی، نویسندگان و عکاسان سایت آخاله ، گلهای گلپایگان، هفته نامه صدای گلپایگان، وبلاگ بینش (وانشان)، وبلاگ روستای رباط ملکی گلپایگان، داریوش براتی (که در مورد روستای گلدره و منطقه مهردشت = عربستون گلپایگان، نوشته است)، نعمت الله هاشمی، سید مرتضی آوینی، منصور حاجی رضایی، علیرضا جمالی، محسن جمالی (سنگ نگاره ها)، عبدالحسین سعیدیان و... بسیاری دیگر به گلپایگان، در باره این دیار کهن نوشته‌اند.

 

اشعار محمد علی سعیدی، نوار شعر «احمد جهان‌بخشی» و سی دی کامپیوتری َورت پاتکان (نرم افزار از فرهنگ و آداب و رسوم گلپایگان که در سال ۱۳۸۰ توسط گردانندگان سایت آخاله تهیه شد)، از این نظر بسیار پربار است.

گلپایگان شهر شاعران نیز هست. در کتاب تذکره الشعرای گلپایگان (محمد تقی مُذَهبّی)، نام بسیاری از آنان ثبت شده‌است

از ابن ماکولا و نجیب الدین جرفادقانی و مدهوش و آیت، تا شهپر و محمد باقر ادیب اشراق و میرزا محمد باقر اعتماد، از شهاب الدین لاهوتی و عباس سرمدی و حسین کریمی لایبیدی و محمد شهیدی تا آقا محمد اسماعیل سلطانی و محمد علی سعیدی و...

در کتاب خلاصه الاشعار و زبده الافکار (تقی الدین محمد ذکری کاشانی) به شاعران قدیم جرفادقان هم اشاره شده‌است. (منبع: نشریه نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران جلد ۱۰)

سید جعفر حسینی اشکوری در کتاب «فهرست نسخه های خطی کتابخانه های گلپایگان»، ۲۳۲ جلد نسخه خطی موجود در چهار کتابخانه عمومی و خصوصی شهر گلپایگان را معرفی نموده اند. ( ۱۲۷ نسخه از کتابخانه آخوند زین العابدین گلپایگانی, ۷۴ نسخه از کتابخانه سید محمدحسن امام جمعه, ۲۶ نسخه از کتابخانه مسجد جامع گلپایگان و ۵ نسخه از کتابخانه حاج آقا رضا شهیدی) البته این کتب غالیاً مرتبط با علوم حوزوی و بعضاً کتاب های درسی طلاب علوم دینی است.

گلپایگان نه تنها شهرعالمان دین و فقهای بنامی چون ملا زین العابدین گلپایگانی معروف به حجه الاسلام (صاحب انوارالهدایه)، حاج ملا احمد گلپایگانی، آیت الله حاج شیخ حبیب الله گلپایگانی، [۴۸] آقا شیخ محمد گلپایگانی (که آیه‌الله خمینی نزد ایشان منطق خوانده است) [۴۹]، سید جمال‌الدین گلپایگانی، حاج شیخ محمد تقی حکیم، آقا ضیاالدین درّی، آیه الله العظمی سید محمدرضا گلپایگانی (از مراجع بزرگ تقلید شیعیان)، و ــ

آیات عظام : آخوند ملا ابوالقاسم قطب، ملا محمد حسین اشنی (متولد قودجان گلپایگان)، آخوند ملا محمد جواد صافی (مولف مصباح الفلاح و مفتاح النجاح)، حاج آقاعلی (از شاگردان آیه الله بروجردی و مولف المحجه فی تقریرات الحجه...)، حاج آقا لطف‌ الله صافی [۵۰] (صاحب کتاب منتخب الاثر/ ضروره وجود الحکومه او ولایه الفقهاء فی عصر الغیبه...)، حاج میرزا ابوالقاسم محمدی (صاحب تفسیر جرعه ای از زلال قران)، حاج ملا محمدرضا افتخاری، حاج آقا رضا و حاج آقاعلی قاضی زاهدی (نویسنده بدر و هلال، داستانهای شگفت انگیز قرآن مجید و زبده التفاسیر...)، جاج آقا ریحان الله نخعی، سید محمد حائری، حاج آقا رضا شهیدی، آقا علی ربانی گلپایگانی (مولف ایضاح المراد فی شرح کشف المراد و درآمدی بر علم کلام)...و سید بطحایی گلپایگانی است، [۵۱] اما جدا از این، گلپایگان زادگاه هنرمندان بزرگ و خوشنویسان نامی هم هست.

هنرمندان و خوشنویسانی چون «احمد بن محمد مهدی جرفادقانی»، «محمد بن اسماعیل موسوی گوگدی جرفادقانی»، «محمدحسین بن آقاعباس گلپایگانی»، «نصیر بن حاج حسین جرپادقانی»، «محمد رضا صافی خاتم کار» (که از شاگردان صنیع الخاتم بود)...طاهر صافی (خوشنویس)، حمید مرجانی که ۴ سال شاگردی اسدالله ملک را کرده و ویلن را زیبا می‌نوازد.

محمد لوطی (استاد سُرنا)، احمد سرور (فرزند نوازنده تار کربلایی یدالله گوگدی)،... آنان نیز گلپایگانی هستند. سرنای جاندار محمد لوطی و تار محزون احمد سرور و تصنیف زیبای «گل پری جون...» در خاطره ها باقی است.

 

سرسلسله خاندان آواز حاج محمد حسین گلپایگانی (حاج حسین بلبل) نیز از همین دیار است.

وی پدر اکبر گلپایگانی [۵۲]  استاد مسّلم آواز است که در برنامه گلها، با بنان و عبدالوهاب شهیدی و فاخته، گل می‌کاشت و امثال پیرنیا و محجوبی به هنرش درود می‌فرستادند.

شاعر و طنزنویس ایران آقای هادی خرسندی لابلای یکی از اشعارش به گلپایگان و اکبر گلپایگانی اشاره می‌کنند.

اگر آواز اکبر را کسی خواست

سحرگه عازم گلپایگان شد

البته بر خلاف شعر زیبای ایشان، این خواننده شهیر در گلپایگان نیست.

...

گلپایگان تنها خاطره ابوالشرف ناصح بن ظفر جرفادقانی [۵۳]،را که ملک الشعرای بهار قلمش را ستوده و ترجمه اش را از تاریخ یمینی [۵۴]بسیار فصیح و پرمایه معرفی نموده،  به همراه ندارد،

تنها خاطره بزرگانی چون لسان الذاکرین محمدحسن بن حسینعلی آقابابا جرفادقانی (نویسنده کتاب احسن المجامع)، حیدر علی بن محمد علی بیگ ضیاءالاطباء گلپایگانی (نویسنده هدایه الطالبین) را بهمراه ندارد،

جایگاه بزرگترین تلسکوپ ایران ( تارا ) و مبتکرانی مانند سید حسن شریفزاده، ایمان افتخاری (که در زمینه تئوری‌های مربوط به گِره‌ها در ریاضیات کار کرده اند)، مهدی توکل، مقدسی، عفت امامیان، محمد خوشنویسان و دیگر نخبگان ریاضی، هم هست.

گلپایگان، شهر فرزانگانی چون طایر جرفادقانی،دکتر عبدالله معظمی، مهندس سیف الله معظمی،[۵۵] میرزاعبدالحسین طبیب، حکیم جلالی و کربلائی مهدی عظیمی معمار هم هست.

 

«حاج محمد حسین» ملقب به «نظام الاسلام»، (پدر جعفر
شریف امامی) نیز گلپایگانی است.  وی در دو دوره، نخست وزیر ایران بود و به مدت ۱۵ سال، ریاست مجلس سنای ایران را بعهده داشت
 
گلپایگان شهر دکتر محمود اشراقی، دکتر مصطفی حبیبی
بنیانگذار آسیب شناسی در ایران، دکتر علی عمیدی استاد ریاضیات و آمار و مولف کتاب ُپرارج ِ « نظریه نمونه گیری » هم، هست

«میر انجم» (میرزا محمد رحمانی)، که سروده‌های او دست مایه کار نوازندگان و مشتاقان مویسقی بود و نسخه شبیه خوانی اش از دو قرن پیش تاکنون، یکی از معتبرترین نسخ تعزیه کشور است و حماسه بزرگ کربلا را با قلمی هنرمندانه به رشته تحریر در آورده هم، گلپایگانی است.

 

دکتر محمودخان اشراقی، دکتر هاشم‌خان حجتی، دکتر رواقی (پدر) و دکتر مهرداد رواقی [۵۶] (نویسنده کتب دانشگاهی بیماری سالک و دراکنکولوس، بیماری جذام، علل سرطانها...)، هم گلپایگانی هستند.

دکتر محمد حسن خالصی پزشک عالیقدر ایران (که او را پدر جراحی گوش در ایران نامیده اند)، دکتر صافی (چشم‌پزشک بزرگ کشور)، دکترمصطفی میرزا بیگی (از پیشگامان دندانپزشکی و عضو اولین هیئت مدیره انجمن ارتدنیست‌های ایران)، دکتر مُهیمن فخرایی، دکتر محسن آنی، دکتر حسین جعفری (که با استفاده از عصاره آبی سیر Allium Sativum L موفق شد داروی موثری برای ضربان قلب بدست آورَد)، همه از همین دیار هستند.

علیرضا و حسین ندیمی [۵۷] که در زمینه زمین‌شناسی گلپایگان به تحقیق پرداخته اند، مصطفی یاوری (که در سنگ نگاره‌های محوطه رباط سرخ گلپایگان کند و کاو کرده است)، دکتر مینو شهیدی مولف کتاب «هماتولوژی پایه از خونسازی تا هموگلومینوپاتی» و...،

دکتر نسرین معظمی که در سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران فعالیت دارند، اصغر ادیبی (فوتبالیست سابق باشگاه پرسپولیس و تیم ملی فوتبال ایران)، جواد نکونام فوتبالیست، بهرام مشیری (استاد تاریخ و نویسنده کتاب «از آتن تا هیروشیما»، که به فیزیک اتمی و مصیبت‌های وارده در هیروشیما و ناکازاکی می‌پردازد)، ابوالفضل گلپایگانی (نویسنده کتاب فرائد)، از مبلغین سرشناس بهایی که به لقب ابوالفضائل شهرت دارد، حسین ابراهیمی الوند [۵۸] مترجم کتب کودکان، همه زاده این شهر هستند.

 

گلپایگان دیار فرهنگ‌ورزانی چون علی وکیلی، که علاوه بر ریاضی به شاگردانش درس وفا می‌آموخت...

دکتر فضل الله اکبری (پدر حسابداری ایران) [۵۹]  آقا رضا تاجداری، و دهها انسان شریف دیگر، هم هست.

تلاش ارزشمند هوشنگ شریف زاده [۶۰] در ترویج علم و سازمان کتاب های درسی ایران، نقش دکتر عباسعلی زالی در مرکز آمار ایران و پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، سیف الله ابراهیمی در داخلی سازی قطعات سایپا، علیرضا معظمی (اولین مهندس برق شهر)، منصور معظمی در توسعه صنعت نفت و پیشرفت صنایع پتروشیمی، محمودی، هاشمی و... در سایپا پیستون، احمد شریفی و مصطفی توکل و مهندس عظمتی و شرکت طیف شیمی (در شبکه سرتاسری گاز شهر)، همت نیکوی افراد خیّری چون حاج حسین معینی و، نقش محسن رادنیا که تلاش کرد گلپایگان یکی از تأمین کنندگان قطعه برای شرکت مگاموتور از گروه خودروسازی سایپا باشد، پوشیده نیست.

گلپایگان، شهر گلها، شهر هنرمندان بنامی چون میرزا اسدالله خان قدسی، کلا (کربلایی) یدالله تار زن، «حیدر بافقلی» (حیدر باب خلیل)، استاد ُمَسلم ِ َضرب، «رجب َعلی قناد» (خاتم کار نامی)، استاد حیدر قاشق تراش، «استاد حبیب الله یادگاری»، (معلم محمد و علی مختاری)، عندلیب تولایی، محمد کرمی (که نقاشی‌های زیبایش براستی شعر رنگها و رقص رنگها است)، دکتر مریم جوانبخت (از اعضای انجمن خوشنویسان ایران که علاوه بر خوشنویسی، نقاشی هم می‌کنند)، حسن برازنده که وقتی ویلن می‌زد، آهنگها به وجد می‌آمدند،‌ حسین قلمی که تار و قیچک و رباب می‌ساخت، مصطفی منصوری هنرمند خطاط، احسان جمالی منیاتوریست و دیار هنرمندان منبت کار چون توسلی و نیکنام ...هم هست.(تعمیر منبر صاحب الزمان مسجد گوهرشاد (در سال ۱۳۲۵ شمسی)، کار استاد حیدر نیکنام گلپایگانی است....)

...

وقتی کربلایی یدالله گوگدی تار زن درگذشت، درشهر گلپایگان ولوله شد. مردم او را دوست داشتند و روی جنازه اش ُگل و َشبدر می‌ریختند که تر ُگل و َورُگل بماند.

به دلیل صداقت و پاکی استاد بزرگ ضرب «حیدر بافقلی» (حیدر باب خلیل)، حتی ُعلمای شهر نیز به او احترام می‌گذاشتند.

او روزی از روحانیونی که به نام دین و مذهب، شادی و موسیقی و حتی چهارشنبه سوری را هم بر مردم زهر می‌کنند، می‌پرسد: شما که اینقدر حلال و حرام می‌کنید لطفاْ بفرماپید که آیا پوست حیوانات هم حرام است؟

جواب می‌شنود که نه، حرام نیست. دومرتبه سؤال می‌کند: چوب چی؟ می‌گویند نه حرام نیست.

حیدر بافقلی ادامه می‌دهد: خب پوست و چوب با هم چی؟

پرسش‌شوندگان، که دست این هنرمند مردمی را نمی‌توانستند بخوانند می‌گویند: خیر حرام نیست حرام نیست.

در این هنگام پیر موسیقی، حیدر بافقلی (باب خلیل) گلپایگانی؛ از زیر لباسی که پوشیده بود؛ ضرب اش را در می‌آورد و... د بزن... حالا نزن و ِکی ِبزن...

***

برادران مختاری، (علی و محمد)، هردو با استاد کمال الُملک، نزدیک بودند.

محمد مختاری هنگام فروش یکی از آثار خود با کمال الملک آشنا می‌شود و استاد از او دعوت می‌کند که به مدرسه صنایع مستظرفه برود. اما محمد مختاری که عازم عتبات بوده فقط آدرس خود را به استاد کمال الملک می‌دهد و پس از آن ایران را ترک می‌کند.

استاد کمال الملک پس از مدتی نامه‌ای به گلپایگان می‌فرستد و از او دعوت می‌کند، در این پرونده:Golpa zarb.JPG
ضمن برادرش علی مختاری که برای اجرای تصاویر تخت جمشید به تهران آمده بود، بجای برادرش محمد به حضور کمال الملک می‌رسد و پس از آزمونی کمال الملک از او می‌خواهد که استادی منبت مدرسه صنایع مستظرفه را بپذیرد و در ضمن به او توصیه می‌کند که طراحی بیاموزد.

میرزا علی مختاری به استادی فن منبت کاری مدرسه صنایع مستظرفه پذیرفته و به عنوان اولین معلم این هنر شناخته شد.

علی مختاری تا زمانی که استاد کمال الملک در مدرسه صنایع مستظرفه حضور داشت، با این مدرسه همکاری نمود. این هنرمند نامی که حدود صد سال عمر کرد، حدود سیصد اثر خلق کرده که غالب آن آثار، از ایران بیرون رفته و معلوم نیست کجاست.

...

مؤیدالممالک فکری ارشاد نمایشنامه نویس و روزنامه نگار عهد مشروطه و صاحب روزنامه صبح صادق و روزنامه ارشاد، اواخر عمرش (سال ۱۲۹۳)در گلپایگان، والی بوده است. وی در خاطرات خود به این شهر اشاره می‌کند.

گلپایگان همچنین یادآور سید غضنفر وزیری از معروفترین و مخوفترین مدعیان دروغین امامت در تاریخ معاصر ایران هم هست.

نامبرده اگرچه رشتی بود اما به گلپایگان آمد و بساط حقه بازی خود را یک سالی در این شهر پهن کرد و اعتقادات مردم را به بازی گرفت.

دستگیری و محاکمه وی بسیار جنجالی بود. سید غضنفر وزیری دی ماه ۱۳۳۴ خورشیدی درگذشت. [۶۱]

...

به جز سید غضنفر وزیری که گلپایگانی نیست اما بخش مهمی از زندگیش به گلپایگان ربط دارد، افراد دیگری هم هستند که نام‌شان با گلپایگان به میان می‌آید.

یکی از آنان دبیر نابینا و روشن دل محمد خزائلی (۱۲۹۲-۱۳۵۳) است که در مدارس گلپایگان هندسه و ریاضیات تدریس کرده است.

محمد خزائلی به سال ۱۲۹۲ در کرهرود اراک به دنیا آمد و در کودکی بر اثر ابتلا به بیماری آبله بینایی خود را کاملاً از دست داد. اما وی با پشتکار درس خواند و به مدارج عالی رسید.

دکتر خزائلی که تز دکترایش را در مورد «اعلام قران» نوشت و مجله روشندل را برای نابینایان کشور بنیاد نهاد، همان معلم نابینایی است که در گلپایگان هندسه درس داده است.

او یک روز در حضور علی اصغر حکمت وزیر فرهنگ وقت و جمع دانشوران، هندسه را با ارائه اشکال هندسی به شاگردان تدریس نمود. نتیجه کار به قدری عالی بود که مدال درجه اول علمی کشور به وی تعلق گرفت. او در آن جلسه همه را شگفت زده کرد، چون وی اصلاً نمی‌دید.

...

مهرتاج رخشان تهرانی (بدرالدجی) [۶۲] از پیشگامان جنبش زنان در ایران و تأسیس مدارس دخترانه نیز به نوعی زندگیش به گلپایگان مربوط می‌شود.

وی نخستین دختر مسلمان ایرانی دیپلمه، مؤسس مدرسه دخترانه ام‌المدارس از اولین مدارس دخترانه در ایران و نویسنده نخستین نظام‌نامهٔ مدارس ایران برای وزارت معارف بود.

این بانوی فرزانه و دلسوز به گلپایگان آمد، درس داد، مدیر مدرسه شد و در محیط بسته ای که نبض مردم در دست محافل ارتجاعی و مدرسه ستیز بود، به اهمیت درس و یادگیری پای فشرد و فریاد زد دختران، خواهران و مادران من هرجور شده درس بخوانید. ز گهواره تا گور دانش بجوی و علم را طلب کن حتی اگر در چین (در اقصی نقاط) باشد کلام رسول کریم است. گوش به خرافات و حقه بازی هایی که به نام شریعت راه شما و پیشرفت میهنمان را می‌بندد ندهید...

مهرتاج رخشان تهرانی (بدرالدجی)، در ارتقای فرهنگ مردم گلپایگان، نقش بسیار مهمی داشته است.

 

 

پانویس

 

۱. در زبان وانشانی وقتی فعل صرف می‌شود از حرف (ژ) در شناسه سوم شخص مفرد و جمع استفاده می‌شود.

اول شخص مفرد: اِمِگُ ( می‌خواهم )، اول شخص جمع: اِمونِگُ (می خواهیم)

دوم شخص مفرد: اِدِگُ ( می‌خواهی )، دوم شخص جمع: اِدونِگُ ( می‌خواهید )

سوم شخص مفرد: اژِگُ ( می‌خواهد )، سوم شخص جمع: اِژونگُ ( می‌خواهند )

توجه داشته باشیم که حرف ژ، همانند حروف پ، چ، و گاف مخصوص زبان فارسی است.

دم در هفده تن، منبت كاری زیبا اثر استاد عبدالحسین معظمی 

۲. در رابطه با سابقه سکونت در گلپایگان: بر اساس طبقه بندی (بر مبنای معیشت)، دوره پارینه سنگی معادل با دوره گردآوری غذا ( از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار سال پیش تا ۱۲ هزار سال پیش)، دوره فراپارینه سنگی یا پارینه سنگی میانه معادل با دوره جمع آوری غذا ( از ۱۲ هزار تا ۷ هزار سال پیش) و دوره نوسنگی معادل با دوره تولید غذا می‌باشد( ۷ هزار سال پیش)

 

۳. بزرگ‌ترین سنگ‌نگاره‌های کشور در گلپایگان است. محسن جمالی

 

۴. با تلاش پژوهشگرانی چون محمد ناصری فرد نویسنده موزه های سنگی، هنرهای صخره ای (سنگ نگاره های ایران ) از ۴ کتیبه عربی، کوفی و پهلوی دوره ساسانی توسط پژوهشکده خط و گویش میراث فرهنگی و گردشگری و...قالب گیری و تهیه مولاژ ش. نمونه های مذکور در نمایشگاه سیر تحول خط در ایران که در موزه سعدآباد بر قرار اشد در معرض عموم قرار گرفت.

 

۵. راغ به معنی مرغزار، صحرا و دامنه کوه است. دامن کوه که به جانب صحرا باشد. حکیم ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه در داستان پادشاهی بهرام گور، واژه «راغ» را به کار می‌برد.

برآورده زو کاخهای بلند

همه راغ و هامون پر از گوسفند

همه راغ آب و همه دشت جوی

همه ده پر از مردم خوب‌روی

رودکی: برفتند یکسر گروها گروه ـ همه دشت لشکر بُد و راغ و کوه

کمال مروزی: آهو همی گرازد، گردن همی فرازد ـ گه سوی کوه تازد، گه سوی راغ و صحرا

عطار: بهر انگشت درگیرم چراغی ـ ترا می‌جویم از هر دشت و راغی

مولوی: ای نوبهار حسن بیا کان هوای خوش ـ بر باغ و راغ و گلشن و صحرا مبارک است.

 

۶- (در این کتاب (تاریخ زمین لرزه های ایران) به زلزله گلپایگان اشاره شده است:
Nicholas N. Ambraseys and Charles P. Melville, A History of PersianEarthquakes, Cambridge, 1982; tr. A. Rada as Tāriḵ-e zamin-larzahā-ye Irān, Tehran, 1370 Š./1991)

 
۷. در گلپایگان این نظر شایع است که گویا خشایارشاه در نبرد با یونانیان مردم شهر را به یاری می‌طلبد و حاکم شهر در پاسخ وی که می‌پرسد:

«گلپایگان چه تعداد نیروی نظامی می‌تواند در این لشگر کشی داشته باشد؟»

پاسخ می‌دهد دویست هزار نفر.

ورودی بقعه هفده‌تنبرخی ادعا می‌کنند در این مورد در موزه شیراز سندی موجود است که نیاز به بررسی دارد.

 
۸. امامقلی خان از سرداران جنگی و حاکمان زمان شاه عباس یکم صفوی است. او فرماندار (بیگلربیگی) ایالت فارس و بوشهر و بحرین بود. ایرانیان به فرماندهی او (و با کمک انگلیسی‌ها) پرتغالی‌ها را از منطقه هرمز بیرون کردند. پس از مرگ شاه عباس جانشین او شاه صفی، امامقلی خان را با سه پسرش از فارس احضار کرد و در قزوین به ناجوانمردی سر برید.
 
۹. دکتر عبدالله معظمی در سال ۱۲۸۸ در گلپایگان به دنیا آمد. در سال ۱۳۰۹ به فرانسه رفت و در دانشکده حقوق پاریس به اخذ دیپلم دکترای حقوق نایل گردید. پس از بازگشت به ایران به عضویت وزارت و سپس به دانشیاری کرسی حقوق بین الملل خصوصی در دانشگاه تهران برگزیده شد و به تدریس پرداخت. پس از پنج سال توقف در دانشیاری، در سال ۱۳۲۰ به رتبه استادی ارتقاء یافت و در همان زمان به معاونت دانشکده حقوق منصوب شد. در مجلس چهاردهم نمایندگی مردم گلپایگان را بر عهده داشت.

در سال ۱۳۲۴ که یک اقلیت چهل نفری به رهبری دکتر محّمد مصّدق بر ضد حکومت صدرالاشراف تشکیل شد دکتر معظمی یکی از اعضای آن بود. او در دوره پانزدهم نیز به نمایندگی گلپایگان به مجلس راه یافت. در آخرین روزهای مجلس پانزدهم، هنگامی که دولت ساعد مراغه ای لایحه قرار داد الحاقی نفت را به مجلس تسلیم کرد با این امید که نمایندگان با توجه به کمی وقت آن را هر چه زودتر تصویب کنند، حسین مکی به عنوان مخالف شروع به صحبت کرد. نطق مکی چند جلسه به طول انجامید و تاریخ پایان دوره پانزدهم قانونگذاری نزدیک می‌شد. روز دوم مرداد ۱۳۲۸ سردار فاخر حکمت رئیس مجلس در اثر فشار اکثریت تصمیم گرفت موضوع ادامه نطق مکی را به رای مجلس واگذار کند. وکلای اکثریت نیز بر اساس قرار پنهانی با دولت قرار بود به محدود کردن سخنرانی نماینده اقلیت رای بدهند. در این هنگام حادثه ای روی داد که نقشه دولت و اکثریت را نقش بر آب کرد و آن اعتراض شدید دکتر عبدالله معظمی بود. دکتر معظمی پیش از آنکه سردار فاخر اعلام رای کند فریاد زنان خطاب به رئیس مجلس گفت:

«بدبخت ترین ملت کسی است که اراده خودش را در موقع اظهار نظر از دست بدهد و بزرگان قوم مثل مرده روی صندلی ها بنشینند و در مسائل ابتدائی این طور اظهار نظر کنند. آقای رئیس مجلس شورای ملی، حق ملت در بین است. اجازه بدهید. این وضع مجلس طوری مرا متشنج کرد که من ناچار شدم در اینجا وظیفه نمایندگی خود را که نماینده یک شهرستان فقیر، گرسنه و بیچاره و بالاخره نماینده یک ملتی هستم که من خودم در خوزستان جز تراخم، جز پا برهنگی، جز بیچارگی هیچ چیز ندیدم انجام دهم.»

اگر دکتر عبدالله معظمی کوتاه آمده بود، رای اکثریت واگذار می‌گردید و سرنوشت قرارداد الحاقی غیر از این می‌شد که شد.

در مجلس شانزدهم نیز هنگامی که وزیر دارائی کابینه رزم آرا قرارداد الحاقی را پس گرفت، دکتر معظمی به شدت او را مورد حمله قرار داد و باعث متزلزل شدن دولت سپهبد رزم آرا گردید.

دکتر معظمی در سال ۱۳۳۰ یکی از اعضای هیئت مختلط مامور خلع ید از شرکت نفت بود. وی با جان ودل از دولت دکتر محّمد مصّدق پشتیبانی می‌کرد و در هر موردی رای موافق به کابینه محّمد مصّدق میداد. دکتر معظمی در انتخابات دوره هفدهم مجلس نیز از گلپایگان به نمایندگی انتخاب شد. دکتر معظمی پس از کودتای ۲۸ مرداد مدتی مخفی بود و شغل خود را در دانشگاه نیز از دست داده بود، اما در نهضت مقاومت ملی فعالیت می‌کرد. در نتیجه در اردیبهشت ۱۳۳۴ بازداشت شد و همراه چند تن از سران جبهه ملی به جنوب تبعید شد.

دکتر عبدالله معظمی همراه با دیگر آزادیخواهان در شرایط سخت در زندان برازجان هم بردند.

وی در سال ۱۳۵۰ در سن ۶۲ سالگی در اثر سکته قلبی درگذشت. دکتر عبدالله معظمی در شمار دوازده استاد دانشگاه بود که بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در معرض آزار و اخراج قرار گرفتند.

مهندس مهدی بازرگان، دکتر عبدالله معظمی، دکتر یدالله سحابی، دکتر جناب، دکتر کریم سنجابی دکتر آل بویه، دکتر نواب، دکتر عابدی، دکتر محمد قریب و مهندس حسیبی

جرم دکتر معظمی و دیگران این بود که با لایحه کنسرسیوم و کودتا علیه دکتر محّمد مصّدق مخالفت کردند. (سرنوشت یاران دکتر محّمد مصّدق / تالیف عبدالرضا هوشنگ مهدوی /نشر علم)

 
 ۱۰. گلپایگان، آموزش و پرورش پویایی داشته است. (از مکتب خانه های قدیم بگیر تا تا دبستان و دبیرستان های جدید و تاسیس دانشسرای مقدماتی) دانشسرای مقدماتی گلپایگان در ارتقای فرهنگ شهر، نقش مهمی داشت.با تلاش دکتر عبدالله معظمی (همدم و همراه دکتر محّمد مصّدق و یکی از اعضای هیئت مختلط مامور خلع ید از شرکت نفت)، از یازده دانشسرای مقدماتی ایران که غالباً در مراکز استان بود، یکی در شهرستان کوچک گلپایگان تاسیس شد. با تاسیس دانشسرا نه تنها فرهنگ گلپایگان رشد کرد و به لحاظ معلم خودکفا شد، شهرهای اطراف را هم زیر پوشش گرفت. شماری از فرهنگ ورزان شریف شهر، از همین دانشسرای مقدماتی فارغ التحصیل شدند. یاد معلمین فرهیخته‌ای بخیر که کانونی از آتش بودند و چون شمع، روشنی بخش محفل دیگران: علی وکیلی، رضا تاجداری، فرج الله شریفی، مرتضی شهیدی، اشفعی، منوچهر خالصی، حسین افتخاری، محمد رضا سعیدپور، میرزا باقر اشراقی، حسن برازنده، جواد تاجداری، قاضی زاهدی، اثنی‌عشری، محمد کرمی، حسین عمیدی، اردشیری، ناصر حسن‌زاده، علی‌اصغر صافی، بهرام حجتی، حسن وزیری، هوشنگ اشراقی، صفایی، اکبر افاضلی، حسن صلواتی، خوشنویسان، عباس‌علی عباسی، محمدباقر محمدی، محمد مختاری، حسن موسوی، حسن نوربخش، محمد مهدی نوروزی، علی اکبر جعفری، میرزا علی نوری، جعفر توکلی، حسن جابری، محسنی، ناظمی،...ذوالمجد، جوادخان معظمی، سید حسین اطیابی، انصاری، سجادی، نیایش، جلالی، خانم فاطمی، خانم سعیدی، خانم شهریاری... و خیلی های دیگر که بذر نیکو کاشتند...یاد باد آن روزگاران، یاد باد.
 
۱۱. آنچه در هفده تن به عنوان موزه معروف شده، اولاً بیشتر اوقات بسته است و ثانیاً به معنی واقعی کلمه موزه به حساب نمی‌آید و به گسترش و غنای بیشتر نیاز دارد.
 

۱۲. علیرغم روند پیشرفت رسانه‏های جمعی، هیچ چیز جایگزین کتاب نش.

امید است کتابخانه مرکزی گلپایگان (کتابخانه آیت الله محمدی گلپایگانی) که بی‌تردید به غنای فرهنگ مردم خواهد افزود، هرچه‌زودتر سر و سامان گیرد. این کتابخانه دارای ظرفیت بیش از ۳۲هزار نسخه کتاب است و در زمینی به مساحت یک هزار و ۴۲۵متر مربع احداث می‌شود.
 
۱۳- محمدعلی شعبانی معروف به دکتر حسینی بازجو و شکنجه‌گر ساواک، به سال ۱۳۰۲ در گلپایگان به دنیا آمد. پس از ناتمام ماندن تحصیلات در مقطع ابتدایی، به ارتش وارد و با درجه گروهبانی در رکن ۲ مشغول خدمت شد. پس از تأسیس ساواک در سال ۱۳۳۶، برای ادامه خدمت به ساواک منتقل و در اداره سوم مشغول به کار شد. برای مدتی مدیر داخلی بازداشتگاه اوین بود و خود در شکنجه و بازجویی زندانیان و متهمین سیاسی شرکت می‌جست. در پی بوجود آمدن کمیته مشترک ضد خرابکاری در سال ۱۳۵۱، به آنجا منتقل شد. وی دوره‌های آموزشی «توجیه و حفاظت»، «شوک الکتریکی» و «آپولو» را در ساواک طی نموده و در کمیته مشترک ضد خرابکاری به کار بست. حسینی به خاطر جدیت و پشتکار فراوان در امر شکنجه زندانیان، موفق به دریافت نشان‌ها و مدالهای مختلف گردید. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در تاریخ ۲۴ اسفند ۱۳۵۷ هنگامی که منزلش محاصره بود با اسلحه کمری اقدام به خودکشی نمود که بلافاصله به  بیمارستان منتقل و سرانجام در تاریخ ۱۲/۲/۵۸ درگذشت. > پرویز ثابتی، مقام امنیتی ابرو کمانی   
 
۱۴- در حکم آیه‌الله خمینی که متن کامل آن چاپ و منتشر شده و در صفحه ۶۲۶ خاطرات آیه‌الله منتظری هم می‌توان دید، آمده است: «کسانی که در زندان‌های سراسر کشور بر سر موضع نفاق خود پافشاری کرده و می‌کنند، محارب و محکوم به اعدام می‌باشند...»، در جکم ایشان نام آقای مرتضی اشراقی که آنزمان دادستان تهران بودند، وجود دارد. در کتاب خاطرات آیه‌الله منتظری نیز آنجا که می‌نویسند در عرض چند روز ۲۵۰۰ تا ۳۵۰۰ نفر اعدام شدند (و در یادداشت مورخه‌ی ۲۴ مرداد سال ۶۷)، به این موضوع اشاره شده است. خاطرات آیه‌الله منتظری، پیوست شماره ۱۵۵، صفحه‌ی ۵۲۱، چاپ اتحاد ناشران اروپایی
 
۱۵- ایرج مصداقی، نویسنده کتاب «نه زیستن نه مرگ»‌ و سعید شاهسوندی (در خاطرات زندان) به محمد توانا (اهل گلپایگان) و نقش وی در بازجویی و...از زندانیان اشاره کرده اند.
 

۱۶. مقاله شکار گنج در مسجد، به ارزیابی نظرات باستانشناسان آلمانی که به گلپایگان آمدند، می‌پردازد. Schatzsuche unter der Moschee

 
۱۷. در سند مربوط به مسجد جامع گلپایگان چنین آمده‌است:
نمره ۱۷۵۳/۵۲۴۳۸
دولت شاهنشاهی ایران
وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه
نظر به فصل اول قانون عتیقات مصوبه ۱۲ آبان ۱۳۰۹ شمسی،
نظر به فصل اول نظامنامه اجرای قانون عتیقات مصوبه ۲۸ آبان ۱۳۱۱ شمسی،
و نظر به پیشنهاد مدیر کل عتیقات ـ وزارت معارف مقرر می‌دارد:
بنای مسجد جامع گلپایگان که (...) بنای مرکزی آن در سلطنت محمد ولد ملکشاه سلجوقی (۴۹۸ و ۵۱۱ هجری قمری) / و قسمتهای دیگر در زمان فتحعلی شاه قاجار ساخته ش، تحت نمره ۱۹۱ جزو آثار ملی به ثبت برسد.
سند را مدیر کل عتیقات و وزیر معارف امضاء کرده‌اند.
 
۱۸. نویسنده کتاب مرآه البلدان درباره مسجد جامع گلپایگان نوشته است:
«گنبدی رفیع و ایوانی منیع داشته. حالا ایوان خراب و گنبد باقی است»
 
۱۹. ارمغانهای ایران به جهان معماری ـ استاد محمد کریم پیرنیا
 
۲۰. استاد محمد کریم پیرنیا مولف «گنبد در معماری ایران»، «آشنایی با معماری اسلامی ایران»،...
دکتر عبدالله معظمی، مهندس کاظم حسیبی 
۲۱. چارسو. (اِ مرکب ) جائی که چهار بازار در آنجا منشعب شوند. (برهان ). بازاری که هر چهار طرف راه داشته باشد. (آنندراج ). نام آن جای از بازار که به هر چهار طرف راسته و دکانها راه دارد. (ناظم الاطباء). چهارسوی. چهارسوق. بازاری که از چهار طرف بیرون شو دارد. جائی که چهار بازار از آنجا گذرد:
که دارد دکانی در این چارسو
که رخنه نیارد ز بسیار سو. (لغت نامه دهخدا)
 
۲۲. یک معنی بازار، «باز ـ آر» است. یعنی در برابر پول یا کالایی که میدهی، بازبیآور و کلاه سرت نرود. (باز - آر)
بازار به عنوان اسم مکان به معنی محل خرید و فروش کالا هم هست و با وجود آنکه این واژه امروزه بیشتر در باره بازارهای دائمی، اصلی و قدیمی ‌شهرهای تاریخی به کار می‌رود، در گذشته معنای گسترده تری داشته است. بازار با کیفیت تجاری و معماری خاص آن با آن به مرور از شهرهای پررونق ایرانی به شهرهای تجاری دیگر جهان نیز راه یافته است.
واژه بازار بسیار کهن است. بازار در فارسی میانه به صورت «وازار» و با ترکیب‌هایی مانند وازارگ (بازاری) و وازارگان (بازرگان) به کار می‌رفته؛ و در پارتی به صورت «واژار» مورد استفاده قرار گرفته است.
 
۲۳. گلپایگان در آئینه تاریخ، فیروز اشراقی (همایون)
 
۲۴. اگرچه در کتیبه عربی بقعه ۱۷ تن، کلمه «قهرمان» آمده، اما این واژه در اصل فارسی است. در زمان عباسیان و...هم در متون عربی و القاب به کار رفته است. وکیل یا امین دخل و خرج
 
۲۵. آشیخ دیگری هم بود که کفشها را واکس می‌زد و مردم دوستش داشتند.
دیه ولایتمون مثل اون قدیما نیست 

۲۶. سید مرتضی آوینی در یکی از گزارشات خود، به روستای وانشان و امامزاده آن اشاره کرده‌است:

«روستای وانشان در پناه شاهزاده ابوالفتوح فرزند امام موسی بن جعفر(ع) است و رو ح پرفتوح او معراج تقرب مردم وانشان به خداست.

مؤذن پیر زارع است و...»

 

۲۷. نیکوس کازانتزاکیس نویسنده فقید یونانی که کتب «زوربا» و «مسیح بازمصلوب»...را نوشته، رمانی دارد به نام «فرانسیس اسیزی» (سرگشته راه حق)

St. Francis of Assisi, Φτωχούλης του Θεού. توصیف کازانتزاکیس از فرانسیس اسیزی در کوه، یادآور باب شیخ، گوشه و «دره شهیدان» است.

 

۲۸. صدای گلپایگان، توسعه پایدار و حفظ محیط زیست حوضه رودخانه گلپایگان

 

۲۹. رودخانه قم‌رود در اصل اناربار است.

این رودخانه که به نام های گل افشان، اناربار، لهل رود و لعل بار نیز معروف است، از زردکوه بختیاری سرچشمه می‌گیرد و پس از طی ۲۸۸ کیلومتر به دریاچه نمک می‌ریزد. این رودخانه در ابتدا به نام دربند معروف بود و در محل اخته‌خون در جنوب باختری گلپایگان سدی بر روی آن احداث ش. قم‌رود (اناربار)، در محدوده شهرستان های گلپایگان، خمین، محلات، دلیجان ‌و قم جاری است و اراضی این نواحی را آبیاری می‌کند. به اعتقاد مردم گلپایگان نام واقعی قم رود، اناربار است و به همین دلیل روی تابلوها، قمرود را خط زده و اناربار نوشته اند.

برخی از قمی ها می‌گویند انار در اصل اناربار بوبعد از آن اختصار کردند در او و گفتند انار، و انار اسم وادی قم بوده وبار اسم کنار وادی

 

۳۰. کبوترخانه ها اعجاز معماری ایرانی - دکتر حبیب الله متحدین

 

۳۱. سیمای فرزانگان - مهندس علیقلی بیانی، فرزانه‌ای از جنس آب. علی اکبر جعفری (صدای گلپایگان)

 

۳۲. «بعد از ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ به سبب همکاری با دولت ملی دکتر محّمد مصّدق، زندانی شدم و بعد از چند ماه آزاد شدم و در اواخر بهمن سال ۱۳۳۲ بر طبق قراردادی با شرکت آبیاری گلپایگان که وابسته به بنگاه آبیاری و سازمان برنامه بود، مدیریت فنی ساختمان سد اختوان را بر عهده گرفتم. این سد اولین سد مخزنی ایران بود. این سد از جنس سنگ و ارتفاع آن از کف رودخانه ۵۱ متر و سطح دریاچه آن ۱۹۸ هکتار و طول منحنی آن ۷ کیلومتر و عرض سد در کف ۲۲۰ متر است. هنگامی که من مسؤول سد اختوان شدم، تونل آبگیری و بخش بزرگی از کارهای بدنه ریزی خودسر انجام شده بود. برای ادامه کارها دچار سه مشکل اساسی شدم. اول اینکه جاده دسترسی به کارگاه با بالا آمدن آب سد زیر آب رفت و ارتباط ما با گلپایگان قطع شد و این در حالی بود که تمام مایحتاج ما از جمله غذا و نفت و... باید از گلپایگان می‌رسید. مشکل دوم این بود که برخلاف اصول ابتدایی سدسازی، محل آبگیری از سد در پایین ترین افق مخزن قرار داشت و، مشکل سوم این بود که طبقات سنگی محیط بر تونل به وسیله تزریق ملاط سیمانی مناسب آب بند نشده بود. لذا به محض آبگیری مخزن فوران آب از درزهای جدار بتنی تونل چنان شدید بود که انجام کار درون تونل برای نصب لوله های فلزی و شیرها مطلقاً میسر نبود. علاوه بر این زندگی عادی در آنجا از هر حیث موجب نگرانی بود. حتی یک کمک پزشک نداشتیم. دارو و درمان اصلاً مطرح نبود. امنیت جانی هم نداشتیم. چون گرگ گرسنه فراوان بود. شب ها گرگ ها وارد حیاط خانه من می‌شدند وحتی دو تا از سگ های مرا دریدند و شب ها جرأت نداشتیم از خانه بیرون برویم.»

مهندس علینقی بیانی (خاطرات سد گلپایگان)

مناره گلپایگان از بلندترین مناره‌های قرن پنجم هجری است 

۳۳. دریاچه سد مخزنی شهرستان گلپایگان ۶۰ سال قدمت و به عنوان نخستین سد مخزنی خاکی کشور به دلیل تداوم برودت هوا در اواخر دی ماه سال ۸۶ (منهای ۲۳ درجه) یخ زد. یخ زدگی دریاچه ۴۵ میلیون مترمکعبی سد گلپایگان طی سالیان گذشته بسیار کم سابقه است.

 

۳۴. گزارش ارزیابی تفصیلی ایمنی و پایداری سد گلپایگان، مهندسین مشاور مهاب قدس، مرداد ۱۳۷۴

 

۳۵. از روی سنگ نگاره‌ها می‌توان به سیر تکاملی خط پی برد و بسیاری از حلقه‌های مفقوده در تکامل هنر به وسیله این سنگ نگاره‌ها نمایان می‌شود. محسن جمالی

 

۳۶. کلیه فعالیت‌های تبلیغاتی برای شیر و محصولات شیری به منظور هدفمند شدن هرچه بیشتر این تبلیغات از طریق خانه شیر هر کشور انجام می‌شود.

خانه شیر محلی برای جمع آوری اطلاعات و نتایج تحقیقات علمی از سراسر دنیا در رابطه با شیر و فرآورده‌ های شیری و انتقال آن به صنعت لبنیات کشور است و از این طریق فعالان این صنعت و متخصصان علوم تغذیه، سلامت و مصرف کنندگان از آخرین اطلاعات علمی روز دنیا بهره مند می‌شوند.

خانه شیر از طریق تحقیق بازار و مشتری و آنالیز اطلاعات و داده ‌ها سبب توسعه تولید و همچنین مصرف محصولات لبنی می‌شود.

در انگلستان خانه شیر، نزدیک به صد سال پیش شکل گرفته است و در کشور ما که سالانه بیش از هشت میلیون تن شیر تولید می‌شود (و فقط در گلپایگان هزاران تن) ـ برای خیلی ها معنی و مفهوم «خانه شیر» از عجایب است !

 

۳۷. امامزاده ابراهیم یکی از محلاتی بود که آخر هفته (بخصوص وقت گرمک ها) بیشتر مردم راهی آنجا می‌شدند. پیرمرد محترم و خوش صوتی هم بود به اسم آقای صمدی، که مدام با آواز خوش داستان قطامه (یکی از دشمنان امام علی (ع) را می‌گفت و می‌خواند زن نگو، بلا بگو، تو درد بی دوا  بگو...

 
۳۸. قدیما و ولایتمون. سایت آخاله http://www.akhale.blogfa.com/
 
۳۹. انواع نان در گلپایگان:
از خاطرات آمحرضا http://www.yadovir.blogfa.com/post-58.aspx

نون شاته: یه نونی مثل تافتون اما نازک تر و بزرگتر. این نونا خشک میکنند و تو صندوقای مخصوص ذخیره میکنند بخ مصرف ماهیانشون.

گِرده (Gerde): این نون گارسی (یه ذره) کلفته مثل بربری ولی به درازی اون نیس. (بعضی وقتا روش زرده تخم مرغ و زرد چوبه و... میزنند تا..."دلدون آب شه").

آرتی (آردی): که همون گرولی قبل از پخت تو آرد میزنند تا قوّتش بره بالا.

تاس خشک ( تازه خشک): این نون با کمی ضخامت آخر پخت در تنور میگذارند تا مغز پخت بشه.( آخ که با یه زا ماس کیسه روش از 100 تا پیتزا بیشتر مزه میده).

بابلو: همان نان شیر مال ولی مخصوص به شهر خودمون.

دو آتیشه: بعضی اوقات خمیرهایی که در تنور حیف و میل میشود را باز خمیر کرده و تبدیل به نان میکنند خوشمزگی این نان باعث شده برخی حتی نان سالم یا دور ریزها ی کنار نان را جدا کرده و با آن نان دو آتیشه درست کنند.

کوله: عمداً گوله خمیر را در تنور می‌اندازند تا پخته شود. یه چیزی مثل نون همبرگر

املی (Amali): این نون را که تقریبا کلفت است اول تنوری که هنوز تنور گرم نشده میپزند و برای صبحونه نونواها استفاده میکنند.

شویر نمینی (Shooar namini): این دیگه آخرشه.از اونجا که بیشتر پخت نون بر عهده زنان بوده، این نون که مثل باگته رو زنان می‌پختند و دور از چشم شوهرانشون اونو می‌خوردند. حالا می‌فمیم که این زنا چرا اینقد علاقه به نون باگت دارند.
 
۴۰. http://golpakade.blogfa.com / وبلاگ ارزشمند «گلهای گلپایگان» که با تلاش جوانان فرهیخته و هنرمند شهر به‌روز می‌شود، در نوع خودش کم نظیر است.
 

۴۱. آدرس دانشکده فنی مهندسی گلپایگان

گلپایگان، بلوار معلم، کیلومتر یک جاده خمین

ایمیل: info@gut.ac.ir

وب سایت:www.gut.ac.ir

 
۴۲. متن تلگراف علمای عراق (اراک) این است:

"به خاک پای اعلیحضرت اقدس همایونی به شرف عرض اقدس می‌رسانیم، هنگام بروز مشروطه نهایت تحسر حاصل گشت،

اکنون که تلگراف مبارک حضرت اجل وزارت داخله مشعر بر قلع و قمع اشرار (مشروطه خواهان) و رفع این افسانه ها بود، قاطبه انام مرده بودند زنده شده‌اند.

خصوصا اهل کمره و گلپایگان که منجوق عیش و طرب را بر افروخته چراغان مفصل و شادی های کامل، تماما به یک آواز عرض می‌نمایند:

زنده باد شاهنشاه، پاینده باد استبداد

لیلا و نهارا متشکر بوده."

در انتهای تلگراف نام اشخاص زیر آمده‌است: محمد جواد – وکیل الرعایا – میرزا ابوالقاسم – صدر العلما – جناب آقا میرزا هاشم – افتخار العلما – آقا میرزا محمود.
 
۴۳. فتوای حذف دکتر سلیمان برجیس به آیت الله العظمی غروی کاشانی نسبت داده شده‌است.  آیت الله العظمی غروی نخستین شخصیتی که در کشور پیوند بین حوزه و دانشگاه را ایجاد کرد.
 
۴۴. «به نمایندگی از طرف آیه‌الله بروجردی به شهرستان های فیروز کوه، چهار محال بختیاری، فریدن و داران از توابع اصفهان و همچنین وادغان از توابع کاشان - که مرکز سران بهائیت و تبلیغات گسترده آنان بود. - هجرت کردم.
در وادغان کاشان جلسه مصاحبه و پرسش و پاسخ قرار دادم. نتیجه آن شد که بسیاری توبه کرده و به دامن اسلام برگشتند و یکی از سران بهائیت به نام دکتر برجیس به دست مسلمانان کشته و آن گروهک فریب خورده تضعیف و نابود شدند.» آیه‌الله احمد علی احمدی (مصاحبه با سید محمد سجادی)
 

 ۴۵. ویژه نامه شهید نواب صفوی و شهدای فدائیان اسلام/74

 
۴۶. آقای سیداصغر ابن‌الرسول، در مقاله « فدائیان اسلام در کاشان»، که به مناسبت پاسداشت پنجاه و چهارمین سالگرد شهادت نواب صفوی و یارانش نوشته‌اند: ضمن دفاع از قتل دکتر سلیمان برجیس آورده‌است:
سلیمان برجیس طبیب نبود یعنی درس نخوانده بود که به طبابت برسد...البته او پسری داشت به نام دکتر ناصر برجیس که طبیب مخصوص دربار شاهنشاهی آن زمان بود. ضمناً یک داروخانه‌ای در «درب گلان» بود که این داروخانه را «داروخانه خرمی» می‌گفتند و فردی بهایی بود و با همدیگرهمدست بودند و مسلمانانی که می‌خواستند علیه بهائیت قیام کنند اگر مریض می‌شدند و به سلیمان برجیس و یا این داروخانه خرمی مراجعه می‌کردند او را می‌کشتند. در حقیقت این دکتر و داروخانه، مسلمان‌کش‌ بودند.
 
۴۷- آن لمتون Ann Katharine Swynford Lambton بانوی پارسی دان انگلیسی و یک ایرانشناس بنام و کارشناس تاریخ ایران در دوره های سلجوقیان، مغولها، صفویان و قاجارها است. دائره المعارف ها از او به عنوان: « West Leading Iran Specialist = ایرانشناس ردیف یکم غرب» نام برده اند. برای براندازی دکتر محمد مصدق، آن لمتون xvt lah,vi دولتمردان انگلیسی بوده است. تالیف او «دستور زبان و واژه نامه پارسی» معروف است. آن لمتون تا سال ۲۰۰۸ زنده بود و ۹۸ سال عمر کرد. او که هشتم فوریه ۱۹۱۲ در یک فامیل مربوط به امیرزادگان انگلیسی به دنیا آمده بود و از ۱۹۵۳ تا ۱۹۷۹ در دانشگاه لندن پارسی و ادبیات پارسی تدریس می‌کرد در عین حال مطالعات وسیع در تاریخ. و قوانین اسلامی داشت. از جمله نوشته های وی مالک و زارع در ایران است که در ایران با ترجمه منوچهر امینی منتشر شده است. («آن لمتون» و نقش او در تغییر و تحولات ایران در قرن ۲۰، انوشیروان کیهانی زاده)
 
۴۸. حسن مرسلوند، زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، جلد اول، صفحه ۳۲۰
 

۴۹. زندگینامه آیه‌الله خمینی به روایت خودش.
گویا شناسنامه آیه‌الله خمینی نیز در گلپایگان توسط آقای صفری نژاد رئیس اداره آمار ثبت گلپایگان، صادر شده‌است.

 

۵۰- آیه‌الله لطف الله صافی شعر هم می‌سرایند. با رویکرد جوانان تحصیلکرده به کار ارجمند حکیم ابوالقاسم فردوسی و کتاب همیشه جاودان شاهنامه، ایشان شعری دارند که ۱۵ فروردین ۱۳۹۰ در تحقیر مراسمی چون چهارشنبه سوری و...سروده اند و بخشی از آن این است:
ما را ز کورش و کی و جم اعتبار نیست
فخری به داریوش و به اسفندیار نیست
مرده است دور رستم و سیروس و کیقباد
ما را به جاهلیت آن دوره کار نیست
...
از جاهلیت مجوس نگیریم رسم و راه
ما را به جز ولایت مهدی (ع) شعار نیست...
گر مدعی تلاش به توهین ما کند
با او بگو که از تو جز این انتظار نیست
تو باش و هفت خوان و خرافات و ترّهات
راهی که می‌روی ره پروردگار نیست...

 

۵۱-  در شرح احوال حضرت آیت الله سید بطحائی گلپایگانی آمده است: «ایشان (برای خدمت نظام وظیفه) ۱۶ فروردین ۱۳۴۸ به پادگان فرح آباد سابق اعزام گشته است. اما مشکل مهمّی که در این ماجرا با آن مواجه بودند، تراشیدن محاسن بود که به فضل الهی و نصرت او موفق شده تا آخر خدمت یعنی ۱۶ فروردین ۱۳۵۰ محاسن خود را حفظ کنند.» بیوگرافی آیه‌الله بطحایی گلپایگانی

 

۵۲. صدای خوش در خاندان گلپایگانی میراثی کهن دارد. پدربزرگ گلپا (که از طریق معامله پنبه روزگار می‌گذراند) با ردیف های دستگاهی آشنایی داشته است و صاحب صدای بسیار قرایی بود.

از وی دو پسر و دو دختر به جا ماند. یکی از پسرها به کار فرش مشغول شد و دیگری (پدر گلپا = حاج محمدحسین گلپایگانی) به جمع مداحان اهل بیت پیوست و به واسطه صدای خوش و رسایش به «حاج حسین بلبل» شهرت یافت.

محله قدیمی این خانواده در تکیه زرگرها (خیابان ری) بود و ایام محرم تکایا و دسته های عزاداری و به خصوص تعزیه با آوای خوش حاج محمدحسین گلپایگانی زینت بخش آن محله قدیمی می‌شد.

حاج محمد حسین گلپایگانی صاحب پنج پسر و یک دختر شد. علی اکبر،عباس، قاسم (حسن)، محمدعلی، محمود و مریم.

جدا از اکبر گلپا، خواهرش هم با آواز آشنا است.

برادران اکبر گلپایگانی هم در هنر دست دارند.

«عباس گلپایگانی» صاحب صدا بوده و در آواز صاحب نظر است.

«حسن گلپایگانی» ردیف دان، پژوهشگر و استاد دانشگاه است و با ارائه و تدوین ردیفی منحصر به فرد به نام «فراز و نشیب» (که در آن بیش از هشتصد گوشه اجرا گشته) خدمت شایانی در جهت بسط و اشاعه ردیف های آوازی داشته است.

«محمود گلپایگانی» به آواز اهتمام ورزیده و با کمک برخی از پزشکان در جهت ایجاد تحریر تصنعی در بخش صداسازی (جهت اشخاصی که از حیث تحریر طبیعی صدا محرومند) دست به یک سری تحقیقات دامنه دار زده است.

و «محمدعلی گلپایگانی» مشهور به «گلریز» نخستین هنرمندی است که پس از انقلاب آوازش از رادیو و تصویرش از تلویزیون پخش شد.

سرود معلم که در مورد آیه الله طالقانی است و سرود «خجسته باد این پیروزی» که بعد از فتح خرمشهر اجرا شد، کار گلریز گلپایگانی است. گلریز، برخلاف برادرش استاد اکبر گلپایگانی با محافل قدرت همسویی دارد.

 

۵۳. تاریخ یمینی «یکی از کتب بسیار فصیح و پرمایه زبان فارسی است که به سبک عصر خود تحریر یافته است و از حیث فصاحت و استحکام پایه و پرمایگی با اصل تازی برابری میکند. از حیث سبک تقلیدی از کلیله ودمنه و شیوه نصراللّه منشی است با این تفاوت که گاه بگاه صنعت سجع در آن بکار رفته است.» (سبک شناسی ج ۲ ص ۳۸۶)

 

۵۴. کتاب تاریخ یمینی اثر «ابونصر محمد بن عبدالجبار عتبی» (م ۴۲۷ هه.ق) است. وی مدت طولانی در دستگاه ابوعلی سیمجور و ناصرالدین سبکتگین به سر برده و چندی هم سمت نیابت شمع المعالی قابوس را در خراسان داشته و مدتی در نیشابور نزد امیر نصربن ناصرالدین سبکتگین سپهسالار خراسان به سر برده‌است. کتاب تاریخ یمینی در شرح سلطنت سبکتگین و سلطان محمود است که سال ۴۱۲ نوشته ش. عتبی بسیاری از حوادث اواخر عهد سامانی را به مناسبت، در کتاب خود آورده و آن اطلاعات نیز بسیار سودمند و مفید است. وی از دانشمندان خراسان و معاصر دقیقی، فردوسی، عنصری و فرخی بوده‌است. عتبی تاریخ یمینی را به زبان تازی به خواهش امیر جلال الدوله ابواحمد، محمد، ولیعهد سلطان محمود غزنوی نوشت.

مترجم تاریخ یمینی، «ابوالشرف ناصح بن ظفر جرفادقانی» (گلپایگانی) است که معاصر سلطان طغرل، آخرین ملوک سلجوقی عراق بود؛ بعد از کشته شدن طغرل، جرفادقانی در خدمت ابوالقاسم علی بن حسن بود و به امر او تاریخ یمینی را از عربی به پارسی ترجمه کرد. وی از دبیران بنام دوره سلجوقی بوده و در نظم و نثرِ دو زبان عربی و فارسی ماهر و استاد بوده‌است.

جرفادقانی در دیباچه ترجمه یمینی از دو مجموعه از اشعار خود بنامهای روضه الحزن و شعله القابس یاد میکند و از تالیفات خود به کتاب تحفه الافاق فی محاسن اهل العراق که ظاهراً تذکره شعرا و کتاب تراجم احوال جمعی از بزرگان عراق است، اشاره دارد.

عکس قدیمی از مناره گلپایگانمذهب جرفادقانی مانند اکثر دانشمندان و مردم هم عصر خود مذهب تسنن داشته و در آن سخت متعصب بوده و با روافض و علویان مخالفت داشته است.

دیباچه این کتاب که ابوالشرف ناصح بن ظفر جرفادقانی نوشته، گزچه با لغات عربی همراه است، یکی از زیباترین دیباچه های زبان فارسی است.
 

 

۵۵. مهندس سیف الله معظمی برادر دکتر عبدالله معظمی در ۱۲۸۷ در گلپایگان به دنیا آمد و پس از اخذ مدرک مهندسی از انگلیس، به ایران بازگشت و در مشاغلی همچون مدیر کل امور بازرگانی بانک صنعتی و معدنی و مدیر کل فنی وزارت پیشه و هنر انجام وظیفه کرد و در دولت محّمد مصّدق به وزارت پست و تلگراف و تلفن منصوب شده و تا کودتای ۲۸ مرداد هم در این سمت باقی ماند.او پس از آزادی از زندان به کار خصوص روی آورد و وفات مهندس معظمی در سال ۱۳۵۶ رخ داد. (سرنوشت یاران دکتر محّمد مصّدق / تالیف عبدالرضا هوشنگ مهدوی)
 
۵۶. دکتر مهرداد رواقی در سال ۱۳۰۴ در گلپایگان بدنیا آمد. وی در سال ۱۳۳۹ مدرک دکترای تخصصی را در رشته بیماریهای پوست و آمیزشی از دانشگاه علوم پزشکی تهران اخذ نمود و سپس جهت آموزش دوره فوق تخصصی از طرف دانشگاه، راهی کشور کانادا گردید و مدرک دوره فوق تخصصی بیماریهای پوست و آمیزشی را از دانشگاههای لاوال کیک و مونترال کانادا دریافت کرد. پدرش از جمله سه نفر پزشکان قدیمی گلپایگان بود. خانواده پدری دکتر رواقی به طور موروثی با طب آشنایی داشته‌اند.
 

 ۵۷. عنوان تحقیق علیرضا و حسین ندیمی این است:
Exhumation of old rocks during the Zagros collision in the  northwestern part of the Zagros Mountains, Iran

 ۵۸. حسین ابراهیمی الوند (الوند) در حوزه ترجمه آثار نویسندگان کودک و نوجوان، کتابهای بسیاری ترجمه و منتشر کرد. از جمله آثار او می‌توان به «آکاواک» جیمز هوستون، «آخرین گودال» لوئیس سکر اشاره کرد. یکی از مهمترین فعالیت های وی، راه اندازی خانه ترجمه بود که جریانی تاثیرگذار در عرصه ادبیات کودک و نوجوان به شمار آمد. زنده یاد حسین ابراهیمی الوند، آثاری از نویسندگانی چون جیمز هوستون، سوزان فلچر، لوئیس سکر، جمیلا گوین، دانا جوناپلی، پاتریشیا مک لاکلان، آکسل هکه، لستر دل ری، داگلاس وود، لورا اس ماتیوز، بارباراجنسن کوهن، نیک باترورث، ایوان ساوثال و فردریک فلد را به خوانندگان ایرانی معرفی نمود.
 

 ۵۹.  دکتر فضل الله اکبری، نخستین استاد حسابداری در ایران و موسس دانشکده مدیریت و علوم اداری دانشگاه تهران است. وی با مرحوم حییم در تهیه فرهنگ لغات انگلیسی به فارسی همکاری داشت.


برخی از آثار دکتر فضل الله اکبری گلپایگانی:


▪ حسابداری صنعتی، دانشگاه تهران، ۱۳۳۹
▪ اصول حسابداری، دانشگاه تهران، ۱۳۴۰
▪ تجزیه و تحلیل صورتهای مالی، سازمان حسابرسی، ۱۳۶۶
▪ حسابداری بازرگانی، دانشکده علوم اداری و مدیریت بازرگانی، ۱۳۵۴
▪ تهیه بودجه بازرگانی و صنعتی، ۱۳۶۵
▪ حسابداری استهلا ک، سازمان حسابرسی، اولین چاپ ۱۳۷۱، چاپ هفتم، ۱۳۸۰
▪ فرهنگ اصطلا حات حسابداری (انگلیسی- فارسی)، سازمان حسابرسی، جلد اول، ۱۳۷۶
▪ بررسی تحلیلی یا استفاده از تجزیه و تحلیل صورتهای مالی در حسابرسی، سازمان حسابرسی، ۱۳۷۹
▪ سرگذشت یک استاد و سرگذشت یک علم (مصاحبه با مجله حسابدار- مرداد ۱۳۷۲)
▪ تجزیه و تحلیل صورتهای مالی (حسابرس ۳، مجموعه مقالا ت- تابستان ۱۳۷۴)
▪ واژه سرنوشت ساز (فصلنامه حسابرس شماره ۱، زمستان ۱۳۷۷)
▪ چگونه تدریس حسابداری در دانشگاه برای اولین بار شروع شد (فصلنامه حسابرس شماره ۴ و۵، پاییز و زمستان ۱۳۷۸)

 

۶۰ - هوشنگ شریف زاده (معلم، مترجم، مؤلف و یکی از ترویج‌دهندگان سخت کوش علم در ایران)، با دانش‌نامه‌ی بزرگ فارسی و فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان همکاری داشت و سالها مشاور علمی مجله دانشمند بود. هوشنگ شریف زاده در سازمان کتاب های درسی ایران مسؤول تهیه و تألیف کتاب‌های درسی فیزیک شد و کتاب‌های علوم دوره راهنمایی تحصیلی را با همراهی دکتر محمد بهزاد و احمد خواجه نصیر طوسی نوشت. کتاب در قلمرو مکانیک، سه جلد کتاب دانش آموز، سه جلد کتاب راهنمای معلم و چهار جلد راهنمای حل مسائل فیزیک و ترجمه آثار ایزاک آسیموف از جمله کارهای او است. پدر هوشنگ شریف زاده، روحانی و مدرس علوم دینی در مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها و از مردم گلپایگان بود.

 

۶۱- مدعی دروغین امامت سید غضنفر وزیری مریدان بسیار به گرد خویش جمع نمود و توسط همین مریدان، مرتکب قتل شمار زیادی از افراد بیگناه گردید. نمونه‌ای از مشهورترین قتل عام‌های انجام شده توسط او، کشتار دست جمعی عده‌ای از مخالفینش در حمام روستای عیسی آباد محلات بود که طی آن شماری از مریدانی که سیدغضنفر به گرد خود جمع کرده بود، در سحرگاه یکی از روزهای تابستان ۱۳۱۰ خورشیدی، بنا به دستور وی به حمام مخالفین هجوم بردند و دوازده نفر بیگناه را در آنجا کشته و سر بریدند و اجساد آنها را مثله ساختند. آنها بعد از این قتل عام، برای اینکه نسل مخالفین را به کلی از میان بردارند، تصمیم گرفتند که فرزندان پسر آنها را نیز از بین ببرند... نشریه «تهران مصور» دی ماه ۱۳۳۴، مجله خواندنیها، سال ۱۴، شماره ۹۴، صفحات: ۱۲ و ۱۳ و ۳۰، امام زمان قلّابی

 

مهرتاج رخشان دختر محمد باقر رضوی ملقب به امام الحکما و حمیده خاتون دختر حکیم مینا بود. پدرش اگرچه مردی متدین و تحصیلکرده بود اما تحت القای برخی مرتجعین، مانع درس خواندن دخترش شد و هرچه مهرتاج التماس می‌کرد فایده نداشت. تا اینکه دخترش در منزل میرزا علی اصغر خان اتابک، بست نشست و پدر رضایت داد او به مدرسه برود. مهرتاج با تلاش بسیار درس خواند، با هنر و موسیقی اخت شد و چندین زبان هم آموخت.
 
(این مقاله را برای ویکیپدیا نوشته‌ام.)

 

منابع: 

Investigations into the tectonics... By B. C. Burchfiel, ErchieWang

  • محمد حسن خان اعتماد السلطنه، مرآت البلدان (مرآت ناصری)
  • مستوفی، حمدالله، نزهت القلوب، ۱۳۶۶.
  • قاطع، برهان، ذیل گلپایگان، ۱۳۶۱.
  • دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران زمین
  • غیاثی، جواد/ فرهنگ عامه گلپایگان.
  • میر محمدی خوانساری/ سیری در تاریخ و جغرافیای گلپایگان
  • نوربخش، ساطعی.../ یادنامه گلپایگان
  • جهان‌بخشی، احمد/ نوار شعر محلی گلپایگان
  • سی دی کامپیوتری َورت پاتکان
  • فرهادی، مرتضی، موزه‌هایی در باد
  • فرهادی، مرتضی، فرهنگ یاریگری در ایران
  • سمانه و محمد، مسیبی، «هندو» نظام سنتی بهره برداری دامی گلپایگان
  • سرمدی، عباس، شعر گلپایگان، شعر اصفهان
  • محمد تقی، مُذَهبّی، تذکره الشعرای گلپایگان
  • ناصری فرد، محمد، موزه‌های سنگی و هنرهای صخره‌ای
  • تقی الدین محمد ذکری کاشانی/ خلاصه الاشعار و زبده الافکار
  • افاضلی اکبر، «توشه‌ای از تاریخ گلپایگان و مردم آن» انتشارات ابجد، ۱۳۷۷
  • ظل السلطان، تاریخ مسعودی.
  • بررسی کتیبه های مسجد جامع گلپایگان، عبدالله قوچانی
  • کتیبه مسجد جامع گلپایگان، بهناز رضایی
  • ناصر مهاجر، قتل دکتر برجیس، شماره آخر فصلنامه ‏باران – بهار و تابستان ۱۳۸۷
  • سیداصغر ابن‌الرسول، فدائیان اسلام در کاشان (ویژه نامه شهید نواب صفوی و شهدای فدائیان اسلام)
  • کتاب کوه نامه گیتاشناسی در ایران
  • اشراقی، فیروز، گلپایگان در آینه تاریخ
  • [http://www.shareh.com/persian/magazine/ayeneh_p/092/07.htm (در باره کتاب) گلپایگان در آینه تاریخ/ محمدرضا زادهوش
  • افشار، محمود، گزارش‌ سنگ‌ نبشته‌های‌ تنگ‌ غرقاب‌ گلپایگان‌. نامواره‌.جلد نهم‌ (1375)
  • راهکارهای اساسی جهت افزایش عمر مفید اولین سد مدرن ایران (سد گلپایگان)
  • کبری جنت، اکبر قاضی فرد، مه آسا روستایی، پایش فرونشست زمین در دشت گلپایگان با استفاده از روش تداخل سنجی راداری و شکاف سنج
  • مرتضی طبائی، سلیمان ولایتی/ سنگهای دگرگونه شمال گلپایگان پرکامبرین یا ترسیری؟
  • گزارش نهایی عملیات میکروژئودزی سد گلپایگان، شرکت مبناسنج، فروردین ۱۳۷۹
  • گزارش رسوب‌سنجی سد گلپایگان، مهندسین مشاور دستور نوین، اردیبهشت ۱۳۷۷
  • تحقیق در آبشویی خاک‌های شور و قلیایی گلپایگان
  • شناسنامه ایستگاه تحقیقات دامپروری گلپایگان
  • مسیبی، محمد، غیور، حسن علی، اقلیم‌شناسی حوضه گلپایگان (دما و بارندگی)
  • مطالعات نیمه تفصیلی خاک‌شناسی و طبقه بندی اراضی منطقه گلپایگان
  • ناهید یاوری، بررسی جنبه‌های مختلف صنعت درشهرستانن گلپایگان
  • شهلا عامری شهرابی، ارزیابی توان‌های محیطی گلپایگان با تکیه برمنابع آّب
  • نتایج نهایی اجرای طرح شناسایی زنبورداران بومی منطقه گلپایگان
  • گزارش مطالعات آب‌های زیرزمینی دشت گلپایگان
  • خاطرات دکتر محمد تقی دامغانی، جامه آلوده در آفتاب، (فدائیان اسلام و قتل دکتر برجیس)، صفحه ۲۰۶ ـ ۲۱۰ 

 

 


 


نام این محل گدار ماکوله می‌باشد محل دوشاخ محراب محل برخورد دوکوه قلعه جمال وکوه قارحسین است که دقیقا در خط عبوری از قبله قرار دارد (محل عبور از کوه=گدار ومحل برخورد دوراستای کوه=دوشاخ )

 

 
پیوند به بیرون

منبع: سايت ديدگاه




نسخه‌ی چاپی  
ارسال اين مطلب به دوستان

در آرشيو سايت ديدگاه:
مطالب ديگر از
همنشين بهار:



در پیوند با این مطلب نظری ثبت نشده است.

  


[www.didgah.net] [email: irancrises@gmail.com] [© Didgah 1996]
بازچاپ مطالب سایت دیدگاه با ذکر منبع آزاد است.