شبکه‌ی دیدگاه: نیروهای سرنگونی‌طلب متحد شوید didgah      

صفحه‌ی نخست‌

حقوق بشر

يادداشت هفته

 پيوندها 

شنبه ۲۹ شهريور ۱۳۹۳ - ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴



سايت ديدگاه


اگر عضو یکی از شبکه‌های زیر هستید می‌توانید این مطلب را به شبکه‌ی خود ارسال کنید:
فیس بوک Yahoo Google Twitter Delicious دنباله بالاترین

یادی از دکتر غلامحسین مصاحب و فرزند شریفش دایره المعارف

همنشين بهار

زمانه ای که ابتذال به ارزشها تی‌پا می‌زند...

 

جدا از ستم شاهان و شیخان که عامل بیداری است، و علاوه بر رنج و شکنج امثال ارانی، کسروی، آریانپور، مهدی بهار، محمد نخشب، خلیل ملکی، جلال آل‌احمد، صمد بهرنگی، خسرو گلسرخی، محمد حنیف نژاد، بیژن جزنی، شکرالله پاک نژاد و آیت الله طالقانی... ــ زمینه ی بسیاری از اندیشه های ترّقی خواهانه که به درک بهتر جامعه از تساوی حقوق اجتماعی و ظلم ستیزی جوانان و زنان انجامیده، مدیون بزرگانی چون علی اکبر دهخدا، محسن هشترودی، مهدی بازرگان، علی شریعتی، محمود حسابی، پروین اعتصامی، صادق هدایت، نیمایوشیج، احمد شاملو، عبدالحسین نوشین و غلامحسین مصاحب... هست که در رشد افکار عمومی، از بسیاری از سیاستمداران تاثیر بیشتری داشته اند.

البّته و صد البّته، در زمانه ای که ابتذال به ارزشها تی‌پا می‌زند، جانفشانی و ایثار آزادیخواهان که جای خود دارد، کار ارزشمند و بزرگی جون دایره المعارف مصاحب نیز، مجهول می‌ماند... 

مگرنه اینکه ما در دنیائی زندگی می‌کنیم که

·       خیمه شب بازی طالبان نفت و دلار، دموکراسی

·       شیادی آخوندهای بی عمامه و عمامه دار، فریضه دینی

·       هیستری ضد مذهبی مدعّیان سوسیالیسم، روشنگری، و ــ

·       عوام فریبی میراث خواران ارتجاع، اصلاح طلبی، قلمداد می‌شود؟

 و مگر نه اینکه ما در جامعه ای زندگی می‌کنیم که امثال بنان و قمرالملوک ضراّبی، در تنهائی و فقر ‌می‌میرند، اما در عوض مداحان استعمار و ارتجاع معرکه می‌گیرند و به ریش خلق الله می‌خندند؟...
پس چه جای تعجبی دارد اگر گندم‌نمایان جوفروش، جای خالی فرهیختگان را پر کنند؟

بگذریم...

 

دکتر مصاحب هنر اندیشیدن را یاد می‌داد.

 

دکتر غلامحسین مصاحب (۱۲۸۹- ۱۳۵۸) پدر فرهنگ‌نامه ‌نویسی نوین ایران و استاد بزرگ ریاضی بود. علاوه بر ریاضیات، زبانهای عربی و فرانسوی و انگلیسی را نیز در حد عالی فرا گرفت و به زبانهای روسی و آلمانی نیز در حد استفاده از منابع آشنایی داشت.

دکتر مصاحب از جمله کسانی بود که به تاریخ فلسفه و یاد دادن اندیشه اکتفا نمی‌کرد، و هنر اندیشیدن را یاد می‌داد. وی با عمل خویش نشان می‌داد که در برابر اراده انسانی، مُحال نیز، سر تسلیم فرود می‌آورد و می‌گفت:
وقتی همه مقدّمات توانستن در درون ما و یا در دسترس ما هست، چرا نتوانیم؟ فقط باید خواست و یک قدم برداشت.
بارها روی این نکته تاکید می‌نمود که منطق ریاضی، توان این را دارد که تفکر بشری را از محصور بودن در کادر درست و غلط و صواب و خطا، به مرز دیگری که معنی دار و بی معنی بودن است فرا برد و بدین طریق در پالودن ذهن از خرافات، پیشداوری ها و اوهام، نقش تعیین کننده ای بازی کند.

متأسفانه در زبان فارسی تنها کتاب با ارزش ولی تخصّصی در این مورد، «منطق صورت» نوشته دکتر مصاحب است.

در حالی که منطق ارسطو و منطق دیالکتیک گام های مهّمی برداشته وبخصوص توسط مارکسیست ها تشریح شده‌است، شرح و بسط منطق ریاضی، به زبان ساده، هنوز در آغاز راه است...

 

در تاریخ تفکر عقلی ایران «منطق صوری» مصاحب یک نقطه عطف است.

 

دکتر مصاحب با نگارش کتاب منطق صوری در سال ۱۳۳۴ منطق ریاضی جدید را وارد ایران نمود.
کتاب مدخل منطق صوری بدون شک نقطه عطفی در تاریخ تفکر عقلی در ایران است که به توصیه و ارشاد استاد مجتبی مینوی و دکتر یحیی مهدوی تهیه گردیده‌است.

این کتاب اگر چه اساساً در مقام معرّفی منطق جدید به جامعه فارسی زبان است لکن به حوزه های دیگر همچون متدولوژی علوم قیاسی، مبانی منطقی ریاضیات و منطق تطبیقی نیز توجه و اهتمام دارد.
این استاد زبردست آنالیز و منطق، فقط به آموزش ریاضی اکتفا نمی‌کرد، در جامعه ای که تحقیر زنان، نهادینه و شرطی شده و عمری با «تاریخ مذکر» خو کرده بود یکی از معدود کسانی که با عمل خویش نشان می‌داد که زن انسان است، بستنی و پیتزا و کالا نیست دکتر مصاحب بود.
او به همسرش عمیقا احترام می‌گذاشت و می‌گفت:

پشت سر هر مرد بزرگ، زنی بزرگ ایستاده‌است. زنان، نیمه پنهان و نانوشته تاریخ ‏اند...اگر همسران مردان بزرگ و کوشا نبودند و زندگی خانوادگی آنها را امنیت نمی‏بخشیدند، هیچ ‏گاه آنان نمی‏توانستند با آسایش خاطر و خیال راحت به فعالیت های سیاسی، علمی، اجتماعی و فرهنگی دست زنند و نام و یادی از خود بگذارند.

 

دکتر مصاحب همدم آنالیز و همنشین منطق بود.

 

 دکتر مصاحب همدم آنالیز و همنشین منطق بود.

امثال Godfrey Harold Hardy  گادفری هرولد هاردی و Alfred north Whitehead  آلفرد نورث وایتهد و برتراند راسل، برایش الگو بودند. روشنگری را با نیش زدن به مذهب و معتقدات افراد قاطی نمی‌کرد و ابائی نداشت در لابلای صحبت هایش از آیات قرآن مثال بزند.
او در عین مهربانی، بسیار جدی بود. از سال
۱۳۰۶ که به خدمت وزارت معارف درآمد و سمت های رئیس کل تعلیمات عالیه و مدیر کل فنّی و معاون فنّی این وزارتخانه را داشت، تا بعد که استاد و رئیس بخش ریاضی دانشسرای عالی شد و تا دم مرگ، آرام و قرار نداشت و براستی، خستگی را خسته می‌کرد.
او معنی علم، و رنج و تلاش را می‌دانست و به همین دلیل به احدالناسی باج نمی‌داد. به خاطر آن ‏که حاضر نشد مدارک کم ‏اهمیت بعضی کشورهای خارجی را که به برخی نورچشمی ها داده بودند، تأیید کند، بفرموده از ریاست کل تعلیمات عالیه کنارش گذاشتند و او را با عنوان مسئول اصلاح تعلیمات متوسطه، به دنبال نخود سیاه فرستادند. و بعد هم آن ‏قدر در کارش موش دواندند که کلافه شد و کار اجرایی را بوسید و کنار گذاشت.
می گویند وقتی روزنامه برق، را بنیان نهاد و پایش را در کفش حکومت کرد، دولت وقت به نخست ‏وزیری علی سهیلی به خاطرمخالفت شدید وافشاگری هایش به آن کینه ورزید، و بالاخره هم جلوی روزنامه ایش را گرفت.

 

جزاى خیانت پاداش و سزاى دزدى منصب و مقام است !


  برخی اشارات روزنامه دکتر مصاحب به اندازه کافی گویا است:

·       به طوری که شنیده‏ایم دولت فردا لایحه‏ای راجع به مطبوعات به مجلس خواهد برد. اینک بر مردم ایران است که در مجلس فردا چشم های خود را باز کنند تا خائنین به آزادی و قانون ‏اساسی و مشروطیت را بشناسند و در موقع انتخابات از رأی دادن به آنها خودداری کنند.

·       ای ملت ایران نمایندگان مجلس به قرآن مجید سوگند یاد کرده‏اند که به حقوق ملت ایران ‏خیانت نکنند. مقدسترین حقوق ملت آزادی قلم و بیان است. اینک چشم باز کنید و خائنین به‏حقوق مردم و کشور را بشناسید.

·       آقایان نمایندگان شما سوگند یاد کرده‏اید که به حقوق ملت ایران خیانت نکنید. بالاترین‏ حقوق ملت آزادی قلم و بیان است. ما به نام شهدای راه آزادی و خون هایی که در راه مشروطیت‏ریخته شده از شما می‏خواهیم که به سوگند خود وفادار باشید.

·       در مملکتى که جزاى خیانت پاداش و مستمرى و سزاى دزدى منصب و مقام است، آنان که حقایق را بى پرده مىگویند و مى‌نویسند باید منتظر مشت و تودهنى باشند و پیه توقیف را به تن بمالند.

دکتر مصاحب، از طرحی کوچک، آرمانی بزرگ می‏ساخت.

  
 دکتر مصاحب در عین حال که ابا داشت همه دستاوردهای بشر را به ایرانیان نسبت دهد و هنر نزد ایرانیان است و بس را، اوج تنگ نظری می‌دانست، به بازشناسی میراث علمی ایران به ایرانیان بویژه در زمینه علوم بسیار اهمیت می‏داد و می‏کوشید که بخش هایی از تاریخ ریاضیات ایرانی و اسلامی را که برای جامعه ما ناشناخته است آشکار کند، توجه به خیام به عنوان ریاضیدان، بخشی از این کوشش است.
در کتاب هائی مانند آنالیز ریاضی، دایره المعارف فارسی و به ‏ویژه تئوری مقدماتی اعداد، نام ها و سرگذشت‌نامه‏هایی از ریاضیدانان ایرانی و خدمات علمی آن ها آورده‌است که می‏تواند برای بررسی تاریخ ریاضیات، منبعی دقیق و بسیار غنی باشد.

از یک طرح کوچک، آرمانی بزرگ می‏ساخت. در سال ۱۳۴۵ مؤسّسه ریاضیات را در دانشسرای عالی تاسیس کرد تا افرادی را تربیت کند که بتوانند ریاضیات جدید را در ایران گسترش دهند. بسیاری از استادان امروزین ریاضیات محض، از شاگردان دکتر مصاحب در مؤسسه ریاضیات بودند.
می‏گفت:

این موسسه، تنبل ‏خانه شاه عباس نیست. هر کس اینجا آمده باید مثل خود من که کارم را از پنج صبح شروع می‏کنم، کار بکند؛ روز و شب و تابستان و در کتابخانه. اینجا تعطیلی ندارد.
نا گفته نماند که در حقیقت خودش از ساعت سه نیمه شب کار را شروع می‌کرد.
دکتر مصاحب با تألیف سلسله کتاب هایی در آموزش ریاضیات جدید، قصد داشت در زمینه انتقال ریاضیات روز جهان به ایران زمین، حرکتی به روز و عمیق سامان دهد که آغاز آن با کتاب آنالیز ریاضی بود.
این زنجیره با مجلدات تئوری مقدماتی اعداد ادامه یافت و متأسفانه با به خاک افتادنش ازهم گسیخت. در سپیده ‏دم
۲۱ مهر ۱۳۵۸ آخرین صفحه بخشی از کتاب تئوری مقدماتی اعداد را که از چاپخانه آمده بود نمونه‏خوانی کرد و در حالی که قلم لای انگشتش بود، به خاک افتاد...

 

دکتر مصاحب پدر ریاضیات جدید بود.

 

ریاضیات عالی و حتی ریاضّیات مقدماتی در ایران، پیش از وی وضعیت اسف ‏انگیزی داشت. از تئوری مجموعه‏ها، منطق جدید و ریاضیات مدرن خبری نبود...کتاب های درسی ریاضی، به سبک تألیف ۱۰۰ سال پیش اروپا و بسیار قدیمی بود.

اگر امروز سخن از منطق نوین، ریاضیات جدید، تئوری مجموعه‏ها، تئوری گروه ها، ساختمان های ریاضی، تئوری اعداد، توپولوژی و دیگر مفاهیم نوین ریاضی می‏رود، نتیجه آثار دکترمصاحب، تأسیس مؤسسه ریاضیات و دگرگون سازی نظام آموزش ریاضی در ایران به ‏وسیله اوست.

دکتر مصاحب می‏خواست اندیشه‏های نو، و نیز آنچه را که از امثال وایتهد و هاردی در ریاضیات و منطق آموخته بود در ایران زمین گسترش دهد. او از شاگردان ممتاز و برجسته برتراند راسل، و به براستی پدر ریاضیات جدید بود.

حدود هفتاد سال پیش مجله ریاضیات عالی و مقدماتی را که به نظر می‏رسد نخستین نشریه ریاضی کشور باشد به ‏صورت ماهنامه و در ۱۳ شماره منتشر نمود.

این مجله به مسائل مربوط به ریاضیات عالی و مقدماتی می‏پرداخت و در پی انتقال آگاهی های تازه درباره ریاضیات جهان به دانش‏آموزان و دانشجویان داخل کشور بود.

 

دکتر مصاحب و روش پئانو


از آنجا که ریاضیات جدید و منطق نوین (منطق علامتی) را او به ایران وارد کرد، طبیعتاً بسیاری از علایم جدید را در میان حروف و علایم موجود ریاضی پیدا نمی‌کرد. سفارش طرح علایم جدید ریاضی و حروفی از جمله حروف ایرانیک، نخستین بار به ‏وسیله دکتر مصاحب انجام گرفت و آن ‏چه امروز به نام حروف فارسی خوابیده یا حروف ایرانیک می‏شناسیم، نخستین بار طرح آن از سوی وی سفارش داده شد تا فارسی‏زبانان نیز حروف ایتالیک فارسی داشته باشند.
وی این حروف را به‏خاطر کاربرد وسیع آن برای کتاب آنالیز ریاضی سفارش داد و برای نخستین بار در میهن مان، آن را در همان کتاب به کار گرفت. این حروف را نخست، حروف دکتر مصاحب نام نهادند اما خودش درخواست کرد که نام آن را تغییر دهند و خود، واژه ایرانیک را برای آن برگزیده و به کار برد.
گرچه رعایت طبقه‏بندی موضوعی و تدوین حروف و رموزی چند متناسب با این طبقه‏بندی به گونه‏ای دیگر در آثار کهن فارسی و اسلامی سابقه دارد، اما هیچ محققی از روش موسوم به پئانو، بی نیاز نیست.

دکتر مصاحب نخستین فردی در ایران است که از روش پئانو در تألیف آثار خود به ‏ویژه کتاب های ریاضی بهره گرفت. ناگفته نماند که جوزپّه پئانو ) Giuseppe Peano  ۱۹۳۲-۱۸۵۸) ریاضیدان ایتالیایی و از مؤسسان منطق جدید که او را پدر این علم خوانده‏اند، از شخصیت های تأثیرگذار و پریادگار در ریاضیات و منطق امروز است. از کارهای پئانو در تألیف کتاب، روش شماره ‏گذاری اوست که به نام وی معروف است. در این روش عناوین اصلی را با یک شماره، عناوین فرعی را با دو شماره و عناوین فرعی‏تر را به نسبت فرعی بودن آن با سه شماره و بیشتر مشخص می‏کنیم. مثلاً عنوان اصلی سوم را با عدد ۳، زیر عنوان پنجم آن را با ۵-۳، و زیر عنوان ششم این عنوان فرعی را با ۶-۵-۳ شماره ‏گذاری می‏کنیم. این روش اینک رایج شده و کار پژوهشگران را ساده می‌کند.


واژه‏سازی برای اصطلاحات علمی برای دکتر مصاحب اهمیت بسیار داشت.

 

در مورد وضع کلمات تازه در برابر لغات خارجی روش ویژه ای داشت. نشستی هفتگی در خانه خود تشکیل داده بود که در آن احمد آرام، صفی اصفیا، حسین گل گلاب و مصطفی مقربی و...حضور داشتند و معادل های فارسی برای واژه‏های علمی می‏ساختند.
کتاب فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی که در سال
۱۳۳۸ به چاپ رسیده، حاصل آن تلاش ها است. آنان مجمع خود را به شوخی «ضراب‌خانه» می‌گفتند، و لغت‌هایی را که می‌ساختند، مضروبات می‌خواندند.
واژه‏سازی برای اصطلاحات علمی نیز، برای دکتر مصاحب اهمیت بسیار داشت. واژه
«به روز»، و «روز آمد» را دکتر مصاحب در برابر Up to date انگلیسی نهاد، اما روزآمدتر از او در آن زمان کسی دیگر نبود.
اگر به فهرست منابع و مآخذ کتابهایش مراجعه کنیم می‏بینم که کلیه مراجع مربوط را که تا تاریخ اتمام نگارش کتاب چاپ شده بودند، دارد.
مراجعی به زبان های انگلیسی، فرانسه و آلمانی برای کتاب های ریاضی یا مثال ها و مسائل ریاضی.

 

باقیات صالحات دکتر مصاحب
 

·       مدخل منطق صورت ۱۳۳۴، انتشارات دانشگاه تهران، در ۷۰۰ صفحه

·       مجله ریاضیات عالی و مقدماتی ۱۳۰۹ - ۱۳۱۰

·       حکیم عمر خیام به عنوان عالم جبر (انجمن آثار ملی)

·       تاريخ رياضيات تا زمان خيام

·       منطق ریاضی

·       شاهکاری به نام آنالیز ریاضی

·       تئوری مقدماتی اعداد، جلد اول ۱۳۵۳ در ۱۳۹۵ صفحه و جلد دوم ۱۳۵۸، در ۱۸۰۲ صفحه

·       توابع مستدیر،

·       جبر و مقابله با جداول لگاریتم،

·       براهین الجبر و المقابله عمر خیام،

·       تاریخ علوم ریاضی تا زمان عمر خیام،

·       هندسه مسطحه،

·       مثلثات (با همکاری احمد ارشمید)،

·       رسم فنی (با همکاری احمد ارشمید)،

·       فیزیک (...)،

·       همکاری در تدوین فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی (با ؛ احمد آرام، صفی اصفیا، حسین گل گلاب و مصطفی مقربی)،

·       مجله‌ی ریاضیات عالی و مقدماتی (۱۳۰۹-۱۰)،

·       رساله‌ی دکتری که در جلد ششم مجله‌ی انجمن فلسفه‌ی کمبریج در سال ۱۹۵۰ میلادی چاپ شده‌است.

·       مقاله «کشف‌القناع یا اولین کتاب مثلثات» دکتر مصاحب در ابتدای مقاله می‌نویسد: «اروپایی‌ها تا شصت سال پیش طرح مسایل مثلثاتی را به صورت یک علم جداگانه به رگیومونتاس از ریاضی‌دان‌های قرن پانزدهم میلادی نسبت می‌دادند. ولی چاپ یکی از آثار خواجه نصیرالدین توسی موسوم به کشف‌القناع ثابت کرد که دویست سال قبل از رگیومونتاس، این دانشمند بزرگ ایرانی مثلثات را به صورت رشته مستقلی از ریاضیات درآورده و کتاب جامع و نفیسی در باب آن تالیف کرده است.»  

·       علوم تفریحی،

·        جبر مخصوص ۲ و ۳ متوسطه

·       جبر و مقابله با جداول لگاریتم

·       براهین الجبر و المقابله عمر خیام

·       رساله در باب افراد خانواده‏های نادرستکار و شیخ علی دشتی و بالاخره یادگار بی همتایش

·       دایره المعارف فارسی، جلد اول، الف تا غ،

·       جبر و مقابله‌ی خیام (تهران ۱۳۱۷) که شامل متن عربی و ترجمه‌ی فارسی کتاب و تاریخ ریاضیات تا زمان خیام است. در این کتاب برای نخستین‌بار جایگاه علمی خیام در ریاضیات به‌ طور مستقل به زبان فارسی شناسانده شده‌است. تحریر مبسوط و مفصل همین کتاب در سال ۱۳۳۹ تحت عنوان «حکیم عمر خیام به عنوان عالم جبر» توسط انجمن آثار ملی انتشار یافت، که فصل سوم آن (ص ۷۷ – ۱۲۸) شامل تاریخ علم جبر تا زمان خیام است. جدا از کتاب مزبور، دکتر مصاحب مقالاتی درباره ی «جبر و مقابله ی خیام»، «جبر و مقابله ی خوارزمی»، و کتاب «کشف القناع» نصیر الدین طوسی نوشته است. وی همچنین در رساله ی کوچکی به نام ابوریحان بیرونی که در ۱۳۴۶ از طرف دانشگاه ملی ایران انتشار یافته، به بحث مختصری درباره ی کارهای علمی، از جمله آثار ریاضی این دانشمند پرداخته است.

 

دایره المعارف ها، شناسنامه های حقیقی یک ملت اند.


در اینجا به دایره المعارف فارسی، اثر برجسته ای که بی تردید هسته وجودی دایره المعارف های آینده فارسی و زبان جدید علم خواهد بود، اشاره می‌کنم.
بر خلاف مقّلد که وابسته به مرجع تقلید است، محقّق به دنبال مرجع تحقیق می‌گردد یکی از مراجع تحقیق، کتاب های چند دانشی، یعنی دایره المعارف است که در تحولات فکری و فرهنگی جوامع بشری، نقش مهم و دوران سازی داشته است.
برخی آثار ارسطو که گویا برای اولین بار اقدام به گردآوری اطلاعات بشری کرده، تاریخ طبیعی «پلینی»
Natural History (Pliny)  و مجموعه های بزرگ چینی، و... ــ از تلاش قدیمی بشر برای جمع آوری دانستنی هایش حکایت می‌کند.

گرچه از قدیم و ندیم دایره المعارف نویسی در جهان مرسوم بوده و بعضی از کتاب های قدیمی، به خصوص در جهان اسلام و ایران را نیز، می‌توان جزو اولّین دانش نامه های تخصصی دانست. اما کار علمی و نوین در دایره المعارف نویسی به ظهور رنسانس، عصر روشنگری و قرن هیجدهم باز می‌گردد که بخصوص در تحولات فکری اروپا تاثیر بسیار برجسته ای بر جای گذاشت و موجبات انقلاب کبیر فرانسه در ۱۷۸۹ میلادی را فراهم ساخت.

یکی از نخستین و مهم ترین دایره المعارف هایی که تاثیر بزرگی بر پیشرفت علمی و فنی اروپا گذاشت، دایره المعارف دنیس دیدرو Denis Diderot بود که در جلب توجه دانشمندان و محققان به اهمیت دایره المعارف، نقش بارزی داشت.

 

وقتی که دیدرو، دالامبر و روسو دایره المعارف معروف فرانسه را تالیف کردند، جهان اسلام نیز تاثیر پذیرفت. ما خودمان بیشتر از فرانسه متاثر شدیم.
در ایران، نامه دانشوران تدوین شد و در جهان عرب هم دایره المعارف بستانی به طبع رسید. ازهمان زمان در دنیا دایره المعارف های عمومی و تخصصی مختلف به زبان های گوناگون برای نشان دادن جنبه های عمومی یا تخصصی فرهنگ و تمدن و دانش بشری تدوین شدند.

در ایران اولین دایره المعارف‌ی که به سبک نوین و با بکارگیری آخرین ضوابط علمی و فنی و صوری تدوین شد، دایره المعارف دکتر مصاحب است که در ابتدا قرار بود هسته اصلیش را ترجمه بخش هایی از دایره المعارف کلمبیا تشکیل دهد، اما دکتر مصاحب جدا از اینکه مطالب زیادی در باب فرهنگ و تمدن ایران و اسلام به آن اضافه کرد، پا را فراتر هم گذاشت و به نوآوری پرداخت. مقالات این دانشنامه به رغم کوتاهی، مستند،‌ دقیق و قابل استفاده هستند.
خوب است این نکته را یادآورشوم که گرچه نوشتن دایره المعارف، در جهان اسلام نیز پیشینه درازی دارد، اما خود این اصطلاح تقریبا جوان است حدود
۱۳۰ سال پیش پطرس بستانی که یکی از علمای مسیحی لبنان بود، انسیکلوپدیا را دایره المعارف ترجمه نمود که از آن پس مرسوم شد.
اصطلاح انسیکلوپدیا،
Encyclopedia  (کتاب های چند دانشی)، از دو واژه سیکل به معنی دایره و، ویدیا به معنی معرفت و دانش، ترکیب شده و پطرس بستانی با ترجمه لفظ به لفط واژه اروپائی – یونانی انسیکلوپدیا، معادل خوبی ساخته است.

تا آنجا که به کشورهای اسلامی و بخصوص ایران زمین بر می‌گردد، در گذشته روی کتاب های چند دانشی اسامی گوناگونی چون:

مجموعه، مخزن، جامع، مجمع، جوامع و مانند این ها گذاشته و یا در آخرعنوان کتاب، کلماتی چون علوم و فنون اضافه می‌کردند. برای مثال می‌توان به کتبی چون جامع العلوم امام فخر رازی، مخزن الفوائد فائق دهلوی، مفاتیح العلوم خوارزمی، جوامع العلوم ابن فریفون، اقسام العلوم ابوزید بلخی، نفایس الفنون شمس الدین محمد آملی، کشاف اصطلاحان الفنون تهانوی، و معجم البلدان و... اشاره نمود.
البته کتاب هایی هم هستند که در این مجموعه قرار می‌گیرند، اما از اسم شان نمی‌شود فهمید که در باره چیست، مثلاْ دره التاج از قطب الدین محمود شیرازی، نوادر التبادر از شمس الدین محمد دنیسری، و یا فرخ نامه جمالی و...،
رسائل اخوان الصفا، احصاءالعلوم ابونصر فارابی، مفتاح العلوم سکاکی، انموذج العلوم جلال الدین دوانی، و جوامع العلوم شعیاین فرینون و نفایس شمس الدّین محمد آملی... را نیز، می‌توان افزود.


 برخی پژوهشگران سابقه تألیف کتاب های چند دانشی را در ایران به دوره پیش از اسلام می‌رسانند و کتاب بندهشن را که در موضوعات دینی، تاریخی و جغرافیایی است گونه ای کتاب چند دانشی در شمار می‌آورند. اما در دوره اسلامی تألیف این گونه کتاب ها از سده چهارم هجری و در شرق جهان ایرانی آغاز شد و نخستین آن به زبان عربی بوده‌است. تنها استثناء دانشنامه منظوم میسری است که کهن ترین مجموعه پزشکی به فارسی است که در
۳۲۴ ق نوشته شد و احتمال می‌دهند که ترجمه طب المنصوری محمد بن زکریای رازی باشد.

از سده پنجم هجری تألیف کتاب های چند دانشی به فارسی نیز آغاز شد و از نخستین آن ها باید از دانشنامه علایی ابن سینا، جام جهان نمای ابوالحسن بهمنیار بن مرزبان و نزهت نامه علایی شهمردان بن ابی الخیر رازی یاد کرد.
در تاریخ تمدن اسلامی بسیاری از آثار بزرگ علمی، نوعی دایره المعارف و حتی به یک اعتبار دایره المعارف های تخصصی هستند. برای نمونه کتاب الفهرست ابن ندیم یک نوع دایره المعارف به شمار می‌رود. اگر چه محور اصلیش ذکر اسامی نسخه ها و کتب علمی قرون نخست هجری است ولی کتاب برحسب موضوع طبقه بندی شده و از این رو با رجوع به الفهرست ابن ندیم می‌توان رشته های علمی رایج در آن روزگار را که دانشمندان و علمای آن دوره در آنها صاحب آثاری بودند، پیدا کرد. بنابراین کتاب ابن ندیم یک نوع دایره المعارف کتاب شناسی است.
همچنین در حوزه علوم تجربی کتاب هایی مثل الحاوی رازی، قانون ابوعلی سینا، و ذخیره خوارزمشاهی (اثر اسماعیل جرجانی)، دایره المعارف های طبی محسوب می‌شوند، چرا که بخش عمده ای از اطلاعات نیاکان ما در مورد بدن انسان و...، در این کتب قابل ملاحظه است. یا در قرون اخیر کتاب هایی نظیر کشف الظنون حاجی خلیفه و کتاب های بزرگ فقهی و فلسفی همه، بفهمی نفهمی نوعی دایره المعارف به شمار می‌روند.
کتبی مثل شفا از ابن سینا...، جامع علوم عام است.
صبح الاعشاء قلقشمی، یک دایره المعارف ادبی است، یا نهایت الارب نویری، یک اثر بلاغی است که قابل تامل به نظر می‌رسد و در موسیقی هم به الاغانی ابوالفرج اصفهانی می‌توان اشاره نمود.

بیشتر کتاب هایی که بر شمردم و همچنین دایره المعارف گونه احصاء العلوم ابو نصر فارابی که از حدود ۱۰۰۰ سال پیش به دست ما رسیده و موضوعش تقسیم و تعریف علوم و ذکر فروع هر علم و تعریف آنها است، به زبان عربی (که در گذشته حکم یک بانک علمی را داشته)، نگاشته شده‌است.
 

در گذشته، دایره المعارف نویسی کاری ذوقی بوده‌است.

 

نخستین دایره المعارف علوم فلسفی به زبان فارسی دانشنامه علائی است که با همت ابوعلی سینا، موضوعی (و نه الفبائی) نوشته شده‌است.
فراموش نکنیم که در دنیای گذشته، دایره المعارف نویسی کاری کاملا ذوقی بوده‌است. بعلاوه علوم به اندازه زمانه ما تخصصی و شاخه شاخه نشده بود. یک پژوهشگر و محقق، هم ستاره شناس بود، هم طبیب و هم شاعر و بر بسیاری از علوم هم اشراف داشت. اما در دنیای امروز، هیچ کس نمی‌تواند (به معنی دقیق کلمه) مدّعی تخصص همه جانبه باشد، به همین دلیل هر چه به زمان معاصر نزدیک تر می‌شویم، اهمیت کار گروهی در دایره المعارف نویسی بیشتر می‌شود.
دانشنامه نویسی به شیوه نوین که هم الفبایی باشد هم متّکی به اسناد و مدارک و هم مؤلفان آن در یک جا گرد آمده باشند با نامه دانشوران آغاز شد که در
۱۲۹۴ ق به دستور ناصرالدّین شاه قاجار بنیاد گردید.

این دایره المعارف که تنها بخشی ازآن تدوین شده با زندگی نامه ابن بابویه آغاز می‌شود و باشرح حال شاه نعت الله ولی کرمانی پایان می‌گیرد. دایره المعارف نویسی برای اولین بار از موضوعی به الفبائی و از کار فردی به کار جمعی ارتقاء می‌یابد.
 ازکار ناتمام و سرگذشت غم انگیز نامه دانشوران، که به قول فردوسی یکی داستانی ست پر آب چشم، می‌گذریم.

دایره المعارف تشیع، دایره المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه با ارزش ادب فارسی (با تلاش آقای حسن انوشه)، دایره المعارف فقه، دایره المعارف جامع ایران (به همت آقای صادق سجادی)، فرهنگنامه کودکان و نوجوانان، دانشنامه زبان فارسی (که زنده یاد احمد بیرشک بنیاد نهاد)، دایره المعارف کتابخانه های جهان، دایره المعارف عاشورا، دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، دایره المعارف جهان اسلام، فرهنگ داستان نویسی و...معجم المفهرس بحارالانوار (که شماری از روحانیون، دایره المعارفش می‌پندارند)، بعد از انقلاب تنظیم شده‌است.
جدا از دایره المعارف آریانا که در افغانستان منتشر شده و دایره المعارف شوروی تاجیک و دایره المعارف ادبّیات و صنعت تاجیک که در تاجیکستان به نگارش در آمده، باید به دایره المعارف ایرانیکا، کار با ارزش دکتر احسان یارشاطر که در آمریکا چاپ و تدوین می‌شود، نیز اشاره کنیم.
 

دکتر احسان یارشاطر و ایرانیکا


در سال های پیش از انقلاب و بعد از انتشار جلد اول دایره المعارف دکتر مصاحب، دانشمندان کشور به فکر ترجمه دایره المعارف اسلام چاپ اروپا (لایدن، هلند) افتادند که در قاهره به زبان عربی نیز ترجمه شده بود.

دکتر احسان یارشاطر کار ترجمه این دایره المعارف را با نام دانشنامه ایران و اسلام آغاز کرد، منتهی همانطور که در مقدّمه یادآور شدند و در متن کتاب اصلی هم دیده می‌شود، متولیان دایره المعارف اسلام چاپ هلند، به بسیاری از مسایل مربوط به ایران و به خصوص تشیع بی توجهی داشته و دارند. لذا دکتر یارشاطر و دیگر پژوهشگران برای پر کردن این خلاء تلاش کردند تا مقالات مخصوص فرهنگ و تمدن ایران و تشیع را تالیف کرده و در کنار مطالب ترجمه قرار دهند. به هر حال این تلاش در دوران بعد از انقلاب ناتمام ماند و دکتر یارشاطر کار تدوین این دانشنامه را به شکل دیگری، همانطور که گفتیم، با نام ایرانیکا در آمریکا ادامه می‌دهد.

این نکته را هم یادآور شوم که گرچه در میان کتاب‌های مرجع اثر عظیم علامه دهخدا، لغت نامه فارسی، ویا فرهنگ معین، که فراتر از لغت نامه هستند، نیز وجود دارد، اما در زمره دایره المعارف‌ها محسوب نمی‌شوند.

 

دایره المعارف مصاحب در بسیاری از زمینه‌ها از ویکی‌پدیا پُربارتر است.

 

فراموش نکنیم که کار جمعی در ایران دشوار است و با ذائقه بسیاری از ما جور در نمی‌آید و شاید یکی از عللی که اغلب دایره المعارف ها در ایران ناقص مانده‌اند، نیز همین باشد.

 

با وجود دایره المعارف چند زبانه Wikipedia ویکی‌پدیا ــ (که برخلاف تصور اشتباه، کم ندارد)، هنوز دایره المعارف دکتر مصاحب، تازه و کارآمد است، و بی تردید می‌توان گفت که هسته وجودی تمام دایره المعارف های آینده فارسی و زبان جدید علم خواهد بود.

 

پس ازآن چندین دائره المعارف در ایران آغاز به کار کرد که متأسفانه آن هایی توانستند کارشان را به پایان ببرند که به دست یک تن تدوین یافته اند، مانند دائره المعارف میرزا عبدالحسین خان سپهر، دائره المعارف اسلامی محمد علی خلیلی و قاموس المعارف مدرس خیابانی تبریزی،

تنها استثنا دایره المعارف فارسی است که تدوین آن به سرپرستی دکتر مصاحب آغاز شد. وی تا حرف غ به کار ادامه داد و سرانجام پس از حدود ۴۰ سال مجلد سوم و پایانی آن با دست کاری هایی به پایان رسید.

این دایره المعارف که دایره المعارفی عمومی است باوجود کاستی هایی که دارد هنوز بهترین و علمی ترین دائره المعارفی است که در ایران تدوین شده‌است و سرمشقی شد برای همه دائره المعارف هایی که پس ازآن در ایران کارشان را آغاز کرده‌اند.

 

کار جمعی، برنامه ریزی،آگاهی و احترام متقابل می‌خواهد. 

 

کار جمعی، برنامه ریزی و احترام متقابل و اشراف می‌خواهد. در جایی که ما بعضاْ یکدیگر را قبول نداریم، آیا گردآوری پژوهشگران، گرفتن مقالات و ویراستاری متون، کار ساده ای بوده‌است؟ آنهم در حالیکه صاحبان زر و زور، به دانشوران و فرهیختگان میهنمان، امر و نهی می‌کردند و به رویشان تیغ سانسور می‌کشیدند و بی توجه به اینکه حذف تضادها، رشد جهل را در پی خواهد داشت، فرمان این را بنویس، آنرا ننویس، می‌دادند؟
رژیم شاه، به خاطر اینکه زمانی دکتر مصاحب در کتاب دسیسه های علی دشتی نوشته بود:
«رضا خان از روزی که وزیر جنگ شد قانون اساسی را نقض کرد و دشتی از او حمایت نمود...» ــ او را خودی محسوب نمی‌کرد. بخصوص که پشت جلد کتابش به استبداد شاهانه گوشه زده و نوشته بود:

صفحات ناقابل این رساله را که قدمی است در راه مبارزه با نادرستی‌هایی که ایران را به وضع فعلی کشانیده‌است به روح پاک پدر بزرگوارم که بالاترین سرمشق فضیلت و تقوی بوده و در حیات خود عملاً راستی و درستی را به این حقیر آموخت تقدیم می‌دارد.

 

از یاد نبریم که در گذشته استبداد رژیم شاه نیز دست از سر فرهنگ ورزان بر نمی‌داشت، جهل و جمود آخوندی که جای خود دارد. کسانیکه پس از دکتر مصاحب، هر روز با یک دستور و فرمایش جاهلانه، روبرو شدند از استبداد زیر پرده دین، یک سینه سخن دارند که بی تردید روز و روزگاری برای مردم میهنمان فاش خواهد شد.
کافی است حدود نیم قرن پیش را، و نه امروز که اینترنت و موتورهای جستجوگری چون گوگل و یاهو، مثل هلو هلو برو تو گلو کار را آسان کرده، در نظر بگیریم تا به روز آمد بودن اطلاعات، به کار دسته جمعی و همگامی با دانش های نوین، که از ویژگی های دایره المعارف مصاحب است، پی ببریم.
زبانشناس و مترجم ارجمند آقای داریوش آشوری، بر این نظر است که در طول
۱۰۰ سال گذشته از جمله تجربه هایی که در عرصه تولید متن مدرن داشته ایم دایره المعارف غلامحسین مصاحب است. دایره المعارفی که در بسیاری از زمینه های تولید متن علمی دانشنامه ای مدرن، پیشگام بوده‌است. در این اثر به همه آنچه دقت علمی، ویرایش متن مقاله‌ها، درستی و روشنی بیان و همچنین مسائل خط و چاپ می‌طلبیده، در حد امکانات چهل– پنجاه سال پیش از این، اندیشیده شده و برای آن روش‌های تازه و بسیار ابتکاری به کار برده شده‌است.
دایره المعارف فارسی در مجموع
۳۵۷۱ صفحه دارد و رسم‏الخط یکسان، الفبای صوتی و برگردان ها و اختصارات خاص خود را دارا است.

 

دایره المعارف و دکتر مصاحب از هم جدا شدند !

 

پیش از این، دایره المعارف نویسی به سبک جدید در ایران مرسوم نبود. مقصود از سبک جدید ترتیب الفبایی مدخل ها و صورت علمی تنظیم مطالب هر مدخل با توجه به معیارهای بین‏المللی است.

دکتر مصاحب کارشناسان برجسته هر رشته را فراخواند. اما دقت و وسواسش همه این متخصصان را چزاند و به صلابه کشید، بارها کارشان را پس داد، و داد همه را درآورد. کلمه به کلمه اطلاعات مربوط به هر مدخل باید با دقت و از منابع معتبر و دست اول فراهم می‏شدند. زمانی برای یافتن اطلاعات درباره طول و عرض پل اهواز، هیئتی از تهران به راه افتاد تا آن را متر کند.

بسیاری از اطلاعات جغرافیایی نیز بدین‏سان فراهم آمد. با این کار بود که معلوم شد چه ‏بسا اطلاعاتی که در اینجا و آنجا نوشته شده‏اند، غلط اندرغلطند. در نتیجه این همه سختگیری، دایره المعارف ی پدید آمد که رنگ و بوی ایرانی داشت و در دقت و اعتبار با معتبرترین دانشنامه‏های جهانی، از دایره المعارف بریتانیکا و آمریکانا و فرید وجدی گرفته، تا، لاروس فرانسوی و تسدلر آلمانی و دایره المعارف شوروی، پهلو می‏زد و با اینکه بازی های روزگار، آزار دیگران، و روح حساس دکتر مصاحب که به انضباط و سخت کوشی نیز بها می‌داد، بین او، و دایره المعارف فارسی فاصله انداخت و در نیمه راه رهایش کرد که بعدها مرحوم رضا اقصی و...دنبال نمود، اما رنج و تلاش شبانه روزیش به برگ و بار نشست.

پدر فرهنگ‌نامه ‌نویسی نوین ایران دکتر غلام‌حسین مصاحب (۱۳۵۸-۱۲۸۹) در خانواده‌ای فرهنگی، با پیشینه‌ی خدمات فرهنگی و اجتماعی ۳۰۰ ساله، در شهرستان نایین، در استان اصفهان، به دنیا آمد. وی همشهری یغمای جندقی، میرزای نایینی و شهید بزرگوار دکتر حسین فاطمی است.
برخی از نیاکان او از جمله‌ی بزرگان دانش و ادب بودند و از جمله ملامصاحب که در عصر شاه عباس می‌زیست و شاعری بنام بود و نیای پدری او ملامیرزا محمد که از بزرگان علم و دین بود.
همین طور حاج میرزا غلام‌علی خوشنویس که در خوشنویسی و زبان فارسی و عربی سرآمد عصر خود بود و شعرهای زیادی به زبان عربی و نیز کتاب‌هایی به این زبان دارد که معروف‌ترین آن‌ها الفیه اوست که در آن همه‌ی دستورهای صرف و نحو عربی را در هزار بیت آورده و هم چنین عبرت مصاحبی نائینی، که در شعر و عرفان مقام بالایی داشته است. 

پدیدآورندگان دایره المعارف مصاحب
  

سرپرست‌: غلامحسین مصاحب

معاونان: احمد آرام، محمود مصاحب

هیئت تحریریه

آرام، احمد

بدره‌ای، فریدون

مصاحب، محمود

بطحائی، احمد

مقربی، مصطفی

مکلا، ابراهیم

 

نویسندگان دایره المعارف مصاحب
 

آذر، دکتر مهدی: پزشکی

اصفیا، صفی: زمین‌شناسی

افشار، ایرج: کتابخانه و بعضی از اصطلاحات چاپ و کتاب

افشار شیرازی، احمد: معرفی کتاب‌های فارسی و عربی ( ا- تا)

اقصی، رضا: شیمی

امیر ابراهیمی، مجید: حقوق

انور، منوچهر: تئاتر و سینما؛ هنر( نقاشی، مجسمه‌سازی، معماری، و هنرهای وابسته)

ایمن، دکتر ایرج: روانشناسی

بامداد، خانم بدرالملوک: خانه داری

بیانی، مهندس علیقلی: مهندسی؛ فناوری و صنعت

بیانی، دکتر مهدی: خط فارسی و خوش‌نویسان

حائری، مهدی: قرآن و مسائل قرآنی؛ فقه( به طور عمده بررسی مقاله‌های این موضوع ها)

حق‌نظریان، دکتر آوانس: ارمنی‌ها

خسروی، خسرو: جغرافیای ایران

دواچی، دکتر عباس: آفات نباتی

دولت‌آبادی، دکتر هوشنگ: زیست‌شناسی عمومی؛ پزشکی

ریاحی، تقی: نظام؛‌بحریه؛ مهندسی؛ فناوری و صنعت

زریاب، دکتر عباس: فلسفه و کلام؛ تاریخ، تمدن، و فرق اسلامی؛ فقه ؛ معرفی کتاب‌های فارسی و عربی؛ شاعران و نویسندگان فارسی‌زبان و عربی‌زبان( جملگی از اواسط حرف «س» به بعد)

زرین‌کوب، دکتر عبدالحسین: تاریخ ایران بعد از اسلام؛ تصوف؛ کلام؛ تاریخ، تمدن، و فرقه‌های اسلامی؛ معرفی کتاب‌های فارسی و عربی؛ شاعران و نویسندگان فارسی‌زبان و عربی‌زبان

شیکهر، پروفسور ایندو: برخی از مقاله‌های هند و پاکستان

صبا، خانم فاخره: موسیقی

صدیقی، دکتر غلامحسین: بعضی از مقاله‌های فلسفه

عدل، احمد حسین: کشاورزی؛ دامپروری

فاتح، مصطفی: اقتصاد و تجارت؛ جامعه‌شناسی؛ علوم سیاسی

کاوسیان، سرهنگ محمد: هواپیمایی

گل‌گلاب، حسین: گیاه‌شناسی؛ بعضی مقاله‌های جانورشناسی

محقق، دکتر مهدی: بعضی از مقاله‌های اولیه در باب شاعران عرب

مرتضوی، دکتر تقی: قسمتی از مقاله‌های اقتصاد

مصاحب، خانم دکتر شمس‌الملوک: تعلیم و تربیت؛ نسائیات

مصطفوی، محمدتقی: آثار و بناهای تاریخی، هنری و باستانی ایران

معین، دکتر محمد: تاریخ ایران پیش از اسلام؛ دین زردتشتی

یارشاطر، دکتر احسان‌الله: زبان‌ها

 

مترجمان و مولفان اولیه دایره المعارف مصاحب
 

درآغاز کار که قرار بود دایره المعارف کولومبیا وایکینگ اساس کار قرار گیرد، مقاله‌های آن کتاب و فهرستی از بعضی از مقاله‌هایی که نظر به گنجاندن آن‌ها در دایره المعارف بود، به مؤلفین و مترجمان ذیل، که قبول همکاری در این امر را کرده بودند، واگذار شد و آنان کمابیش قدم‌های اولیه را در این راه برداشتند:

آذری، سهیل: ترجمه‌ی مقاله‌های مربوط به دین مسیح و تاریخ و جغرافیای امریکای شمالی

اکرامی، دکتر عباس: ترجمه‌ی مقاله‌های ورزش و تألیف بعضی مقاله‌های مربوط به ایران

پروین گنابادی، محمد: تألیف مقاله‌هایی در زندگی‌نامه‌ی شاعران فارسی‌زبان

حییم، سلیمان: ترجمه‌ی مقاله‌های مربوط به دین یهود

دانش‌پور، عبدالحسین: ترجمه‌ی مقاله‌های تاریخ و جغرافیای آسیا و افریقا

رهبر،‌( مرحوم) پرویز: ترجمه‌ی مقاله‌های مربوط به دین یهود

شفیعیها، محمدهادی: ترجمه‌ی بخشی از مقاله‌های تاریخ و جغرافیای اروپا

شیدا، حسن: ترجمه‌ی مقاله‌های جغرافیای اروپا

فروغ، دکتر مهدی: ترجمه‌ی مقاله‌های تئاتر و تألیف برخی از مقاله‌های در باب تئاتر در ایران

محجوب، دکتر محمد جعفر: اسطوره‌های ملی و کتاب‌های فارسی

مقدم، دکتر محمد: ترجمه‌ی مقاله‌های تاریخ اروپا و ادبیات سرزمین‌های امریکای جنوبی

آماده‌سازی و چاپ

سرلتی، ناصر( سرپرست)

درویش، احمد

صلصالی، حیدرقلی

محیی‌الدین کرمانی، مهدی

دربان، قاسم

تحویل‌دار، علی‌اکبر

همکاران دیگر

محمود محمودی، هرمز همایون‌پور، هرمز وحید، عباس جمال‌پور، جعفر صمیمی، احمد افتخار، گلوسالالری، پرویز میرحسینی، ابراهیم هاشمی، سید احمدیان، حسن آقای سید احمدیان، علی‌اصغر مهاجر،
از حق نگذریم. بذر دایره المعارف مصاحب را «همایون صنعتی‌زاده»، مترجم و مدیر انتشارات فرانکلین و از پیش‌کسوتان صنعت نشر ایران
، کاشت و «سرخیر» این کار سترگ که در تاریخ چاپ و نشر و فرهنگ ایران بی‌همتا است. او بود.

  

شد مُشتبه ز کعبه به میخانه راه ما

 

دکتر غلامحسین مصاحب، باغبان مهربان و دلسوز دایره المعارف که به قول داریوش آشوری در ره‌بردن به گوهر جویندگی و پویندگی علم مدرن و در درک و رعایت روشمندی علمی بی‌همتاست ـ گرچه بیش از ۳۰ سال است به میهمانی خاک رفته اما، تا همیشه زنده است و حضور دارد.

انگار هنوز نشسته بر پشت میزی با انبوه کتاب ها در هوای گرم تابستانی، پاپیونش را باز کرده و کاسه لعابی آب یخ روی میز است و با بادبزن حصیری یزدی خودش را باد می‌زند و گرم تحقیق است و شعر خودش را زمزمه می‌کند:
 شد مشتبه ز کعبه به میخانه راه ما

 ای خوشتر از هزار یقین اشتباه ما

 

 

دکتر مصاحب و  دكان حاجي حبيب الله در اصفهان

 

دكتر هوشنگ دولت آبادي، دوست صميمي مصاحب، مي نويسد: در سال ۱۳۴۸ ، يك بار به مصاحب گفتم بايد براي شركت در سمينار دو روزه اي به اصفهان سفر كنم. دكتر مصاحب كه كمتر به سفر علاقه اي نشان مي داد، خواست با من همسفر باشد، زيرا شنيده بود كه در چهار باغپايين، مردي به نام حاجي حبيب الله، كتابفروشي دارد و محتمل است در ميان كتابهايش، نوشته هاي قديمي قابل استفاده وجود داشته باشد. بعد از رسيدن به اصفهان و استقرار در مهمانخانه اولين كار ما شناسايي دكان حاجي حبيب الله بود تا مبادا صبح روز بعد فرصتي از دست برود. روز بعد، قبل از رفتن به سمينار، دكتر مصاحب را تا دكان حاجي حبيب الله همراهي كردم و قرارمان بر اين بود كه عصر در مهمانخانه يكديگر را ببينيم. اما عصر كه بازآمدم اثري از ايشان نبود. چون حدس مي زدم كه از دكان كتابفروشي بيرون نيامده است، روانه چهار باغ شدم. وقتي به مغازه رسيدم؛ ديدم حاجي حبيب الله از نفس افتاده و از پيشخوان دكان، به مشتري خستگي ناپذيرش نگاه مي كند. خود دكتر مصاحب هم كه هميشه نمونه پاكيزگي بود، در كنار انبوهي از كتاب ايستاده بود و حالتي داشت كه انسان را به ياد بخاري پاك كن ها مي انداخت. تعداد زيادي از كتابهاي حاجي حبيب الله به كتابخانه دكتر مصاحب انتقال يافت. دكتر غلامحسين مصاحب، پيشگام آموزش رياضيات جديد در ايران، محمد هومن، مجله دانشمند (فروردين ۱۳۶۸)

 

چرا به شیخ علی جاسوس ابودفه می‌گویند؟

 

به جز کتاب دسیسه علی دشتی، دکتر مصاحب نوشته دیگری دارد که گرچه با امضای نویسنده گمنام (در شماره ۱۵۰، روزنامه شفق ۲۳ مرداد ۱۳۲۴)، منتشر شده، اما به دلائلی از خود او است. عنوان مقاله این است:
چرا به شیخ علی جاسوس ابودفه می‌گویند؟
دکتر مصاحب اشاره می‌کند که «علی دشتی در دوران جوانی در نجف به علی ابودفه یا ابودقه شهرت داشت. دلیل نامگذاری ابودفه، به معنی صاحب عبا، این است که گویا یکبار به خاطر فساد اخلاق از خانه بیرونش کرده‌اند و وی به جز عبا چیزی برای ستر عورت نداشت و به این دلیل مشهور به ابودفه شد.
همچنین، دقه به زبان بغدادی یعنی خال. و چون شیخ علی هم در ایام جوانی، چنان‌که افتد و دانی، می‌خواست خود را تودل برو، و خوشگل جا بزند، به فکر افتاد که خالی بر چهره خود بیفزاید. بنابراین، در وسط دو ابروی خود خالی کوبید و به همین مناسبت او را ابودقه گفتند یعنی صاحب خال. تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.»

به‌نوشته دکتر مصاحب، دشتی در ۱۳۳۴ قمری. از عتبات به بوشهر و سپس به برازجان رفت و در خانه شیخ محمدحسین برازجانی، شوهر خواهرش، ساکن شد. دکتر مصاحب مدّعی است که با توجه به جایگاه شیخ محمدحسین برازجانی در مبارزات مسلحانه ضد انگلیسی آن زمان در جنوب ایران، انگلیسی‌ها برای جاسوسی و مطلع شدن از نقشه‌های عملیات مجاهدین، علی دشتی را به برازجان فرستادند.
دکتر مصاحب می‌نویسد:

«رضا خان از روزی که وزیر جنگ شد قانون اساسی را زیر پا گذاشت و علی دشتی از او حمایت می‌کرد.» 

وی به مقاله دشتی در شفق سرخ، مورخ ۳۰ شهریور ۱۳۰۹، استناد می‌کند و جریده مزبور را روزی‌نامه می‌خواند؛ و نیز استناد می‌کند به سخنان دشتی در جلسه ۳۰ خرداد ۱۳۱۳ مجلس شورای ملی که:

ما اعلیحضرت پهلوی را تنها یک نفر پادشاه خودمان نمی‌دانیم بلکه او را مظهر ایده‌آل ملّی خودمان می‌دانیم... ما شاه خود را از صمیم قلب دوست داریم و مظهر افکار و ایده‌آل ملّی‌مان می‌دانیم.
دکتر مصاحب ادامه می‌دهد:
«به علی دشتی نسبت‌های زیادی می‌دهند...یکی از این شایعات، دوستی علی دشتی با سرپاس رکن‌الدین مختار (مختاری)، آخرین رئیس شهربانی رضا شاه (فروردین
۱۳۱۵- شهریور ۱۳۲۰)، است و همکاری دشتی با پلیس مخفی آن زمان. گفته می‌شد که پس از شهریور ۱۳۲۰ دشتی عضو کمیته هفت نفره‌ای بود که برای حمایت از مختاری و تبرئه او تلاش می‌کرد.»

 

 
مقدمه‌ی دکتر مصاحب بر دایره المعارف فارسی
 
کتابی که اینک تقدیم فارسی‌زبانان می‌شود جلد اول( الف ـ سین) یک دایره المعارف عمومی دوجلدی است، که نخستین دایره المعارف فارسی به معنی حقیقی این کلمه می‌باشد، و به اسلوب دایره المعارف ‌های جدید و معتبر مغرب‌زمین تدوین شده است.

دایره المعارف‌ها، مانند لغت‌نامه‌ها و اطلس‌ها، از جمله‌ی «کتاب‌های مرجع» هستند، یعنی کتاب‌هایی که شخص برای کسب اطلاع کمابیش اجمالی در موضوع معین به آن‌ها مراجعه می‌کند. هیچ‌گاه دیده یا شنیده نشده است که کسی یک دایره المعارف یا یک کتاب لغت را باز کند، و از اول تا آخر بخواند؛ یا کسی بخواهد با خواندن یک دایره المعارف، هر قدر هم که مفصل باشد، طبیب یا ریاضی‌دان یا مهندس یا مورخ شود.

دایره المعارف ‌ها کتاب‌های خواندنی به این معنا نیستند؛ بلکه هدف هر دایره المعارف این است که وقتی محقق یا محصل یا خواننده‌ای عادی عنوان خاصی را می‌خواند یا می‌شنود یا در ذهن دارد، و خود را محتاج یا راغب به کسب اطلاع در باب آن می‌بیند، بتواند بدون اتلاف وقت عنوان مورد نظر را در آن دایره المعارف به دست آورد، و اطلاعاتی در باب آن حاصل کند.

به طور مثال ممکن است شخصی اسم کتاب انوار سهیلی را بشنود، و بخواهد بداند که تلفظ صحیح اسم کتاب چیست، کتاب به چه زبانی است، موضوع آن چیست، و مؤلفش کیست. یا به طور مثال کسی که در تاریخ علوم تحقیق می‌کند می‌شنود فلان منجم پیوسته در دربار عضدالدوله‌ی دیلمی بوده است، و می‌خواهد از عهد عضدالدوله اطلاعی به دست آورد. یا آن که کسی خواستار اطلاع اجمالی در باب اکتشافات جغرافیائی، تمدن ساسانی، جنگ‌های ایران و عثمانی، موشک‌ها، رستم، زئوس، رادیو تلسکوپ، رادار، مذهب شیعه، اقمار مصنوعی، تاریخچه‌ی ریاضیات، مسجد شیخ لطف‌الله، تیسفون، ونوس، سپوتنیک، یا طاعون است، و برای مطلوب خود به دایره المعارف مراجعه می‌کند؛ یا اصلأ می‌خواهد بداند دایره المعارف چیست. مثلا در مورد اخیر، اگر صفحه‌ی ۹۵۷ کتاب حاضر را باز کند، مقاله‌ای تحت عنوان «دایره المعارف» می‌بیند، که در آن تعریف و اقسام دایره المعارف ‌ها، تاریخچه‌ای مختصر از دایره المعارف ‌نویسی، و نام بعضی از دایره المعارف ‌های معروف آمده است، و در عین حال، مراجعه‌کننده را به مواضعی از کتاب راهنمایی می‌کند که در آن مواضع در باب هریک از دایره المعارف ‌های معروف اطلاعی ( البته متناسب با حجم کتاب) حاصل توان کرد.

شاید ضرورت نداشته باشد که در این مقدمه از اهمیت و لزوم کتاب‌های مرجع، که دایره المعارف ‌ها از اهم آن‌ها هستند، چیزی گفته شود. اما این مطلب در خور ذکر است که متأسفانه فارسی‌زبان‌ها تقریبأ به کلی از داشتن کتاب‌های مرجع محروم هستند، زیرا کتاب‌های اساسی و معتبر مرجع یا مرجع‌گونه که از گذشتگان ما مانده است اغلب به زبان عربی نوشته شده، و مورد استفاده‌ی عموم نتواند بود، و به علاوه، این قبیل کتاب‌ها، گذشته از کهنه یا منسوخ بودن اطلاعات مندرج در آن‌ها، به عنوان کتاب مرجع به معنی سابق‌الذکر مورد استفاده نتوانند بود، و هرکس کتابی از این نوع را باز کرده باشد می‌داند که یافتن یک مطلب مورد نظر در آن‌ها، اگر هم عملی باشد مستلزم صرف وقت و حوصله‌ی بسیار است.

از طرف دیگر، در مملکت ما تعداد کتاب‌خوان‌ها اعم از محصل و غیره در سال‌های اخیر افزایشی معتنابه یافته است، و این طبقه سخت محتاج به کتاب‌های مرجع هستند، تا وقتی که به مسئله‌ای برخورد می‌کنند بتوانند جواب آن را در این گونه کتاب‌ها بیابند. البته کسانی که به یکی از زبان‌های مهم اروپائی تسلط کافی داشته باشند در بعضی موارد می‌توانند حل مشکل خود را در کتاب‌های مرجع فرنگی بجویند، اما بر کسانی که زبان خارجی نمی‌دانند این راه بسته است، و به علاوه، در مسائل و موضع‌های مربوط به ایران و اسلام و ممالک اسلامی، دانستن زبان خارجی هم کافی نیست، و اعتماد به مآخذ فرنگی (لااقل به مآخذ عادی) – خاصه برای کسانی که از فرهنگ ایرانی و اسلامی بی‌اطلاعند یا از آن‌ها اطلاع کافی ندارند – گمراه‌کننده است ( نمونه‌های فراوان از این گمراهی در نوشته‌های مختلف جدید و حتی رسمی مشهود است – از قبیل نقل اسم ابن حوقل به صورت «ابن هوکال» نقل نام حسن ابن هیثم به صورت «آلهازن» و استعمال کلمات «رگیولاس» به جای قلب‌الاسد و «اوریون» به جای جوزا یا جبار).

برای دفع احتیاجاتی که به آن‌ها اشاره شد، چند سال قبل مؤسسه‌‌ی انتشارات فرانکلین، به تشویق والاحضرت شاهدخت اشرف پهلوی، و به راهنمایی استاد علامه آقای سید حسن تقی‌زاده، درصدد تهیه‌ی یک دایره المعارف کوچک فارسی بر اساس دایره المعارف کوچک یک جلدی کولومبیا وایکینگ ( چاپ نیویورک، 1953) برآمد، و سرپرستی این کار به نگارنده پیشنهاد شد، و من این خدمت را پذیرفتم، و از سال 1335 هجری شمسی قسمت اعظم وقت و هم خود را صرف آن کرده‌ام.

در ضمن صحبت‌هایی که در آغاز کار با آقای همایون صنعتی‌زاده، سرپرست انتشارات فرانکلین، می‌کردیم، ایشان مطلبی به من گفتند که جا دارد در این دیباچه نقل شود، و آن این که «با اقدام به چنین کاری و عملی ساختن آن، سنتی در این کشور گذاشته خواهد شد». به نظر نگارنده، این منظور عملی شده است، و سنت مطلوب – که عبارت است از دقت و امانت فوق‌العاده در کار، و اجتناب از بی‌بندو باری رایج- با تألیف دایره المعارف حاضر گذاشته شده، و در نتیجه‌ی پیروی از همین سنت، کتاب حاضر از هر جهت با بهترین کتاب‌های فرنگی برابری می‌کند.

در این مقام برما فرض است که از والاحضرت شاهدخت اشرف پهلوی که، با اعطای سرمایه‌ی اولیه‌ی تألیف این کتاب و کمک‌های مالی در ضمن اجرای کار، به وجود آمدن آن را ممکن ساخته‌اند، و در واقع بانی اصلی این خدمت بزرگ فرهنگی بوده‌اند تشکر می‌کنیم، و این عرض تشکر خالی از هرگونه شائبه‌ی ریا است، و یقین داریم که هر کس از این کتاب فایده‌ای ببرد در این تشکر با ما همزبان خواهد بود. در این زمینه باید از بنیاد فورد ( Ford Fondation )، که سهم مهمی در تأمین سرمایه‌ی اولیه‌ی کار داشته‌اند، نیز تشکر کنیم.

پس از آن باید از آقای همایون صنعتی زاده، مدیر عامل مؤسسه‌ی انتشارات فرانکلین تهران و نیز از آقای دیتس سی. سمیث ( Datus C. Smith ) مدیر عامل آن مؤسسه در نیویورک تشکر کنیم، زیرا وسایل کار ما از قبیل کتاب‌های لازم و تسهیلات دفتری و اداری و فنی فراهم ساخته‌اند، و مخارج هنگفت اداره‌ی کار ار تأمین نموده‌اند.

تأکید در باب سرمایه و وسایل مادی کار نه برای خوش‌آمدگویی است، بلکه از این جهت است که بسیار کسانی که کتابی را ملاحظه می‌کنند نام مؤلف یا مؤلفین آن را می‌بینند، و چه بسا از سهم مهم فراهم‌آورندگان وسایل و سرمایه‌ی مادی کار غافل می‌مانند، و توجه نمی‌فرمایند که بدون این وسایل و سرمایه، اثر مورد استفاده‌ی آنان اصلا وجود خارجی نمی‌یافت.

هم چنین، باید گفته شود که خدمات مؤسسه‌ی انتشارات فرانکلین به اثر حاضر منحصر به خدمات مادی نبوده است، و مثلا ما برای زندگی‌نامه (بیوگرافی) و آثار مستشرقین – که از مآخذ فارسی حتی نام صحیح آن‌ها به دست نمی‌آید، و در مآخذ عمومی فرنگی هم فقط از عده ی معدودی از مشاهیر آن‌ها اسم برده می‌شود – به آن مؤسسه متوسل شدیم، و مؤسسه هم به خرج خود یک نفر کتاب‌شناس امریکایی را در آن کشور مأمور این کار کرد تا مقالاتی مستند در این زمینه تهیه کند.

بالاخره، آقای صنعتی‌زاده و مؤسسه‌ی فرانکلین چند بار وسیله‌ی دیدار نگارنده را از مؤسسات امریکایی و اروپایی ناشر کتاب‌های مرجع فراهم کرده‌اند، و از این طریق مقدور شد که با سرپرست‌های بعضی از دایره المعارف ‌های معتبر فرنگی مشورت و از تجربیات ممتد و گرانبهای آن‌ها استفاده به عمل آید. این مشورت‌ها در تشکل دایره المعارف حاضر تأثیری زایدالوصف داشته است. از کسانی که از ذکر نامشان در این باب لازم است خانم لوینیاپ. دادلی ( Lavinia P. Dudley  )، سرپرست دایره المعارف آمریکانا، و آقای ویلیام بریجواتر( William Bridgwater )، سرپرست دایره المعارف کولومبیا و دایره المعارف کوچک کولومبیا وایکینگ سابق‌الذکر می‌باشند.

ذکر این مطلب نیر ضروری است که تألیف کتاب حاضر کار یک فرد خاص نبوده است، بلکه، «ابر و باد و مه و خورشید و فلک» در کار بوده‌اند تا این کتاب فراهم شده است. جمعی از فضلا و محققین و مترجمین به تهیه‌ی مقالات کتاب همت گماشتند. چند تن از مردان فاضل و محقق، که هیئت تحریریه‌ی دایره المعارف را تشکیل می‌دهند، مدت چند سال، تمام اوقات روزانه‌ی خود با لااقل نیمی از آن را صرف بررسی و تنظیم مقالات و اجرای سایر مراحل کار کرده‌اند، و به علاوه خود مؤلف یا مترجم بیش از نصف مقالات کتاب نیز بوده‌اند. چند تن متصدی امور دفتری و ماشین‌نویسی و کارهای مربوط به تصحیح نمونه‌های چاپی بوده‌اند. تنی چند از کارمندان هنرمند مؤسسه‌ی انتشارات فرانکلین رسم بعضی از تصاویر کتاب را به عهده داشتند. زبان ما از عرض تشکر از زحمات و خدمات گرانبهای این همکاران عزیز، که خود از صاحبان و اصحاب این دایره المعارف هستند، قاصراست. از لحاظ چاپ کتاب، دقت و حوصله‌ی متصدیان حروف‌چینی و فیلمبرداری و نیز خدمات شرکت سهامی افست شایان تقدیر می‌باشد. بالاخره، در فراهم کردن کتاب حاضر، تعداد معتنابهی از آثار مؤلفین و ناشرین کتاب‌های مرجع، از قبیل دایره المعارف ‌ها، فرهنگ‌های زندگی‌نامه‌ای، و جز آن‌ها، مورد استفاده‌ی دایم ما بوده است، که نام یک‌یک آن‌ها در این مقدمه نمی‌گنجد.

چنان که اشاره شد، طرح اولیه‌ی کار این بود که دایره المعارف کوچک یک جلدی کولومبیا وایکینگ به زبان فارسی ترجمه و بعضی از مقالات آت اسقاط و به جای آن مقالاتی در باب مطالب مورد نیاز ایرانیان و سایر فارسی‌زبان‌ها درج شود. دایره المعارف مذکور دارای ۱۰۹۲ صفحه و قریب ۳۰۰۰ مقاله است، و بر طبق تخمین یکی از متصدیان آن، تقریبأ نیمی از مقالات آن دارای سه سطر یا کمتر، یک ثلث آن‌ها دارای ۴ تا ۶ سطر، یک سدس آن‌ها دارای ۷ تا ۱۱ سطر، و فقط قریب ۵۰۰ مقاله‌ی آن دارای بیش از ۱۱ سطر می‌باشند و حد متوسط طول مقالات آن ۵ سطر است.

از همان اوایل کار معلوم شد که حاصل طرح اولیه‌ - یعنی ترجمه‌ی دایره المعارف کولومبیا وایکینگ و درج مقالاتی تازه به جای بعضی از مقالات آن – جوابگوی احتیاجات کنونی فارسی‌زبانان نتواند بود. توضیح آن که دایره المعارف مذکور، چنان که در مقدمه آن مسطوراست، برای خوانندگان کنونی آمریکایی نوشته شده است، و ناظر به احتیاجان آن‌ها می‌باشد. به طور مثال تعداد مقالات آن در باب ایران – از مذهب، تاریخ، جغرافیا، ادب، تمدن و غیره از ۱۰۰ تجاوز نمی‌کند و حال آن که در یک دایره المعارف عمومی که بالاخص ناظر به احتیاجات ایرانیان است باید لااقل ۱۰۰۰۰ مقاله به مسائل مذکور تخصیص داده شود. از طرف دیگر، احتیاجات خوانندگان ایرانی منحصر به مسائل مربوط به ایران نیست، و گذشته از موضوع‌های علمی و ادبی و هنری بسیار متعدد، مقالات فراوانی باید در باب سایر ممالک جهان و مذهب و تاریخ و جغرافیا و تمدن و فرهنگ آن‌ها در کتاب درج شود، و اگر خواستیم قریب ده هزار مقاله از دایره المعارف کولومبیا وایکینگ اسقاط کنیم و مقالات مربوط به ایران جایگزین آن‌ها سازیم، محل کافی برای مسائل مذکور باقی نمی‌ماند.

مطلب مهم دیگر این این است که درممالکی که، علاوه بر کتاب‌های بی‌شمار در هر رشته از معارف بشری، انواع و اقسام دایره المعارف ‌های عمومی بزرگ و متوسط و کوچک و کتاب‌های مرجع در رشته‌های مختلف در دسترس طالبین است، البته یک دایره المعارف «فشرده» با مقالات مثلأ ۵ سطری محلی دارد، و فی‌المثل ممکن است در موضوع‌های بسیار مهمی مانند اتم،‌ حسابگرهای الکترونی، تلویزیون، رادار، ریاضیات، سلسه‌ی اعصاب، مذهب مسیح، و غیره به چند سطر اکتفا کرد، زیرا خواستاران اطلاعات جامع‌تر همواره می‌توانند به کتاب‌های بزرگ‌تر مراجعه کنند. اما برای فارسی‌زبانان، که از این گونه وسایل محروم هستند، ناچار مقالات مربوط به مسایل و موضوع‌های گوناگون باید تا حدی جامع و جامع‌الاطراف باشد، تا مراجعه‌کننده را از مطالعه‌ی آن‌ها فایده‌ای حاصل آید.

به جهات مذکور، کار فراهم ساختن کتاب حاضر، چندی بعد از آغاز آن، از صورت ترجمه خارج شد و جنبه‌ی تألیف، و در بسیاری از موضوع‌ها، جنبه‌ی تحقیق یافت. شرح مشکلات متعددی که در این راه با آن‌ها مواجه بوده‌ایم (از قبیل انتخاب عناوین، ضبط تلفظ‌ها، چگونگی ضبط فارسی اعلام خارجی، فراهم کردن اصطلاحات علمی، تألیف مقالات، و غیره) از حوصله ی این دیباچه خارج است، ولی با کمال خوش‌وقتی می‌توانیم بگوییم که گره‌ی همه‌ی این مشکلات با مساعی جمیله‌ی جمعی از همکاران فاضل و محقق ما گشوده شده است.

در مدخل کتاب توضیحات جامع در باب راه‌هایی که در کتاب حاضر برای حل مشکلات مذکور اتخاذ شده است از نظر خوانندگان می‌گذرد. در این مقام به ذکر این مطلب اکتفا می‌کنیم که دایره المعارف آن گاه سودمند است که چنان تنظیم شده باشد که مراجعه‌کننده موضوع مورد نظر خود را بدون اتلاف وقت در آن بیابد. در غیر این صورت، دایره المعارف مجموعه‌ای از اطلاعات متشتت خواهد بود که شخص از مراجعه کردن به آن جز اتلاف وقت حاصلی نمی‌برد. به علاوه اطلاعاتی که در دایره المعارف عرضه می‌شود باید دقیق و منقح و قابل اعتماد و منحصر به واقعیات و خالی از عبارت‌پردازی و لقب‌سازی باشد.

چون دایره المعارف ‌نویسی به سبک جدید در زبان فارسی امری بی سابقه بوده است، ما ناچار بوده‌ایم که نظام یا «سیستمی» برای مراحل و مسائل مختلف مربوط به آن – از قبیل ضبط عناوین، تنظیم مقالات، ضبط تلفظ‌ها، علامات اختصاری، نقطه‌گذاری، نقل اعلام خارجی به زبان فارسی، ارجاعات، و غیر موضع کنیم، و در سراسر کتاب ازآن پیروی نماییم. لزوم پیروی از یک نظام منطقی در هر کتاب جدی، خاصه در کتاب‌های مرجع، از ضروریات است. حداقل انتظاری که یک نفر فارسی زبان از یک کتاب فارسی دارد این است که بتواند آن را به طور صحیح بخواند و این امر مستلزم ضبط تلفظ کلمان نامأنوس (و از جمله اعلام) و نقطه‌گذاری منطقی عبارات و جمله‌ها است. ما در زبان فارسی کتابی جز کتاب حاضر سراغ نداریم که واجد این شرایط باشد.

یکی از موارد عدم توجه به نظام در کتاب های فارسی در اسامی خاص دیده می‌شود، که تشتت در این امر به حدی است که مطالعات تاریخی و هر کار دیگری را که مربوط به اعلام باشد غیر ممکن می‌سازد، و این تشتت حتی در کتاب های کوچک تاریخ دوره‌ی متوسطه نیز مشهود است. بسیار دیده می‌شود که در کتاب واحد، اسم یک نفر را گاه «گیوم»، گاه «ویلیام» و گاه «ویلهلم» می‌نویسند، و نام انگلیسی Smith را گاه «اسمیت»، گاه «اسمیث» و گاه «سمیت» و جز آن‌ها ضبط می‌کنند. بدین گونه، اسامی خاص علت وجودی و منطقی خود را، که مشخص کردن شخص یا شیئی است که این اسامی بر ان‌ها نهاده شده‌اند، از دست می‌دهند، و با این تشتت، خواننده هیچ گاه نمی‌تواند بفهمد که صحبت از کیست یا از چیست. همین تشتت در مورد اسامی امکنه هم مشهود است.

نظامی که برای دایره المعارف کنونی وضع شده است و شرح تفصیلی آن در مدخل کتاب آمده، تا حد وسیعی مقتبس از تازه‌ترین دایره المعارف ‌های فرنگی و مذاکرات ما با اولیاء امور بعضی از این دایره المعارف ‌ها است. اگر کسانی نظامی بهتر، منطقی‌ترو ساده‌تر عرضه کنند – به شرطی که همراه با عمل باشد نه صرف لفظ، و نه یک عنوان، بلکه متجاوز از ۴۰۰۰۰ عنوان گوناگون (تعداد تقریبی عناوین کتاب حاضر) را، که قریب نیمی از آن‌ها اعلام و القاب خارجی مربوط به سراسر زمین، از قبایل بدوی گرفته تا متمدن‌ترین ملل می‌باشد، و بسیاری از آن‌ها از چند اسم نامأنوس تشکیل یافته‌اند، با ذکر تلفظ آن‌ها بر حسب چنین نظامی تنظیم کنند، یا لااقل ضوابطی برای تنظیم انواع آن‌ها بیاورند – البته کسانی که در آینده کار تنظیم دایره المعارف ‌های فارسی را برعهده بگیرند از آن‌ها پیروی خواهند نمود.

شک نیست که کتاب حاضر نقص‌های بسیاری دارد، که به طور یقین منتقدان و نکته‌سنجان و هم عیب‌جویان آن‌ها را گوشزد خواهند کرد و انشاءالله کسانی که متصدی طبع‌های آتی آن‌ خواهند بود با استفاده از نظریات آنان نقایص مذکور را مرتفع خواهند ساخت و خطاهایی را که در کتاب راه یافته است اصلاح خواهند کرد. ممکن است کسانی با نظامی که ما برقرار کرده‌ایم موافق نباشند، و به طور مثال الفبائی را که ما وضع کرده‌ایم نپسندند. جواب ما این است که چون اصلأ نظامی در موضوع مورد بحث موجود نبوده است، ما به تشخیص خود ناچار نظامی پی افکنده‌ایم، و منتهای کوشش را در پیروی دقیق از آن مبذول داشته‌ایم. در ضمن در این دیباچه باید گفته شود که هر ایرادی یا انتقادی نسبت به نظام مذکور و ضبط کلمات و علامات و امثال آن‌ها وارد باشد متوجه شخص نگارنده‌ی این دیباچه خواهد بود، و مؤلفین و نویسندگان از این جهت به کلی بری‌الذمه هستند، ولی البته جوابگوی خوانندگان در مورد هر مقاله مؤلف یا نویسنده‌ی آنست.

البته مطلوب این بود که هر دو مجلد این دایره المعارف یک جا منتشر شود، ولی به سبب عواملی که در حال حاضر از ذکر آن‌ها می‌گذریم، تألیف و انتشار کتاب بیش از آن چه پیش‌بینی شده بود به طول انجامید. به همین جهت تصمیم انتشار نیمی از آن گرفته شد. منتهای کوشش به عمل خواهد آمد که جلد دوم کتاب هر چه زودتر منتشرشود و در دسترس فارسی‌زبانان قرار گیرد.

 

جلد دوم، علاوه بر مقالات حروف ش-ی مشتمل بر یک ضمیمه ( شامل ارجاعات بسیار متعدد که در ضمن تألیف کتاب فراهم شده است، و نوسازی بعضی از اطلاعات و مقالات مندرج در کتاب که در دوره‌ی تألیف و چاپ کتاب تغییرات یا تحولات اساسی در آن‌ها راه یافته است، و اصلاحات دیگر)، نقشه‌های جغرافیایی و خاصه جغرافیای تاریخی ایران، فرهنگ دوزبانی (فارسی به انگلیسی و انگلیسی به فارسی) اصطلاحات و کلمات نوساخته و جز آن که در کتاب حاضر به کار رفته است، و از همه مهم‌تر، ضبط فارسی قریب ۱۵۰۰۰ اسم شخصی خارجی خواهد بود. این کار اخیر، که حاصل زحمات طاقت‌فرسایی بوده است، به طور یقین در تسهیل کار مترجمین و مؤلفین نقشی به سزا خواهد داشت.

 

مراجعه‌کننده عزیز!

دایره المعارف عمومی مختصری که اینک جلد اول ان رابه شما تقدیم می‌شود برای شما و با توجه خاص به احتیاجات شما فراهم شده است. در دوره‌ی طولانی فراهم ساختن کتاب این امر همواره درصدر هدف‌های ما بوده است که شما با حداقل صرف وقت و زحمت بتوانید اطلاعاتی دقیق و قابل اعتماد در باب موضوع‌های بسیار متعدد به دست آورید. برای کاستن صرف وقت و زحمت شما، با رغبت تمام وقت بسیار صرف و زحمت فراوان تحمل کرده‌ایم و کتابی که از جهات متعدد در زبان فارسی بی‌سابقه است فراهم ساخته ایم. چنان که گفته شد، برای تأمین مقاصد مذکور، ناچار نظامی برای تنظیم مطالب کتاب وضع کرده‌ایم، که برای کسانی که مأنوس با دایره المعارف ‌های فرنگی نیستند ممکن است تا حدی پیچیده به نظر آید. به هر حال، استفاده از این کتاب موقوف به این است که شما با نظام آشنایی کامل حاصل کنید. به این جهت در مدخل کتاب، توضیحات کافی با مثال‌های فراوان در باب نظام آورده‌ایم. پس از آن‌که با اصول این نظام آشنا شدید ملاحظه خواهید کرد که یافتن عناوین و اطلاعات در این کتاب بسیار سهل است، ‌و توجه خواهید نمود که کتاب حاضر یگانه کتاب فارسی‌ای است که همه‌ی عناوین آن را، اعم از عام یا خاص، به طور صحیح می‌توانید بخوانید، و در باب آن‌ها اطلاعاتی دقیق و منظم و کمابیش اجمالی ( به تناسب حجم کتاب) به دست آورید.

غلامحسین مصاحب، تهران، فروردین ۱۳۴۵ هجری شمسی

 

مرحوم دکتر غلامحسین مصاحب تداوم تلاشی بزرگ برای انتقال علم

  

غلامحسين مصاحب، پدر فرهنگ‌نامه ‌نويسي نوين ايران

 

زندگی‌نامه‌ی غلام‌حسین مصاحب

 

دایره المعارف دیدرو، و دالامبر

 

مصاحب روزنامه نگار ( مجله بخارا )

 

زندگی‌نامه و خدمات غلامحسین مصاحب

(مقالاتی به قلم محققان و نویسندگانی است که هر کدام جایگاه علمی او را  برشمرده‌اند.)

 

سیروس علی نژاد، (گفتگو با همایون صنعتی)، دائره المعارف مصاحب چگونه به وجود آمد؟ 

 

حسن انوشه، تاریخچه دانشنامه ها، دانشنامه ها و کتابهای چند دانشی فارسی 

***

همنشین بهار

hamneshine_bahar@yahoo.com

منبع: سايت ديدگاه




نسخه‌ی چاپی  
ارسال اين مطلب به دوستان

در آرشيو سايت ديدگاه:
مطالب ديگر از
همنشين بهار:



در پیوند با این مطلب نظری ثبت نشده است.

  


[www.didgah.net] [email: irancrises@gmail.com] [© Didgah 1996]
بازچاپ مطالب سایت دیدگاه با ذکر منبع آزاد است.